Verzoening boven de graven

 Vlaanderen, 1916. Donkere, bijna zwarte wolken trekken over de hemel. Ze laten hun zware regendruppels vallen op een verwoest landschap. Diepe greppels, versterkt met zandzakken en beschermd door kilometers prikkeldraad, doorklieven de bruine aarde. Overal zijn diepe bomkraters van ingeslagen granaten. Bomen en struiken zijn door de dagenlange bombardementen weggevaagd. Nergens is groen te zien, alles is bruin, grijs of zwart. Een gigantische modderwoestijn. Door de onophoudende regen heeft de aarde zich met water volgezogen.

Niemandsland

In een loopgraaf, ergens aan het front, ligt een groep soldaten te wachten. Eén van hen is Georg Müller*. Hij komt uit een klein dorpje ergens in Duitsland. Drie maanden geleden is zijn grootste wens in vervulling gegaan. Georg mocht het leger in om de heiligste plicht voor zijn vaderland te vervullen. Nu ligt hij in de modder en hij heeft het ontzettend koud. De regen heeft zijn kleren doorweekt. In de loopgraven staat het water tot aan zijn knieën. Georg heeft overal jeuk, al sinds een paar weken krioelt zijn haar en kleding van de luizen. Zijn schorre keel doet pijn en het snot loopt zijn dieprode neus uit.

Allesoverheersende angst

Wat Georg op dit moment vooral voelt, is allesoverheersende angst. Dagenlang heeft de Duitse artillerie de stellingen van de Fransen met zwaar geschut onder vuur genomen. Een uur geleden is de beschieting gestaakt en dat betekent dat de Duitse infanterie binnenkort het niemandsland over zal moeten steken om de loopgraven van de vijand te veroveren.

Daar klinkt het fluitsignaal van de luitenant. “Vorwärts Männer! Für Kaiser Wilhelm!“ Tegelijk met honderden soldaten zet Georg de bajonet op zijn geweer en klimt de loopgraaf uit.

Miljoenen doden

De Eerste Wereldoorlog werd van augustus 1914 tot november 1918 tussen Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Turkije aan de ene kant en Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland en de Verenigde Staten aan de andere kant uitgevochten. De oorlog brak uit nadat in 1914 de troonopvolger Franz Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije in Sarajevo werd vermoord.

Tijdens de oorlog ontstonden twee belangrijke fronten. Aan het westfront, dat van het Kanaal tot aan de Zwitserse grens liep, streden Duitsland en zijn bondgenoten tegen Frankrijk, Groot-Brittannië en later ook de VS. Aan het oostfront in Oost-Europa vocht Duitsland tegen Rusland. De oorlog bleef aan het westfront na een snelle opmars van de Duitsers vooral steken, omdat beide kanten even sterk waren. De legers begonnen zich in te graven. Jarenlang verplaatste het front zich steeds maar enkele honderden meters, terwijl er toch miljoenen soldaten sneuvelden.

Massagraven in Vlaamse aarde

Deze soldaten liggen nu nog steeds in de Vlaamse aarde. De meesten zijn voor altijd in de modder verzonken. Een deel is, soms met tienduizenden tegelijk, in massagraven bijgezet. Slechts een klein aantal gesneuvelde soldaten heeft een eigen graf met naam dat aan hen herinnert. Maar zelfs dit kleine gedeelte staat voor een ontzettend groot aantal graven. Het hele voormalige westfront staat nu vol met Britse, Franse, Duitse en Amerikaanse militaire begraafplaatsen uit de Eerste Wereldoorlog.

Zomerse Vredeskampen

Vlaanderen, zomer 2008. Op een zonnige helling staan honderden zwarte kruizen. Een warme wind strijkt door de groene bladeren van de bomen die tussen de graven staan. Een groep jongens en meisjes is aan het werk. Ze zijn druk bezig met water en borstels het groene mos van de zwarte kruizen te poetsen. Anderen zagen de laagste takken van de bomen, of snoeien de heggen. Deze jongeren zijn deelnemers van een vredeskamp van de Volksbund, een Duitse stichting die de graven van Duitse gesneuvelde soldaten uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog onderhoudt.

Verzoening boven de graven

De Volksbund organiseert sinds 1953 iedere zomer workcamps, vredeskampen. Jonge mensen uit landen die oorlog tegen elkaar hebben gevoerd, werken hier onder het motto ‘Werken voor de vrede, verzoening boven de graven’ samen op de militaire begraafplaatsen. Door de kerkhoven te onderhouden, herdenken ze de soldaten die hun leven hebben gegeven in een zinloze oorlog. Zo willen ze aangeven dat zulke oorlogen nooit meer mogen gebeuren. Behalve in Frankrijk organiseert de Volksbund ook in Duitsland en in de rest van Europa kampen.

Elke oorlogspartij heeft in Vlaanderen zijn eigen kerkhoven en monumenten. Daarbij zijn er grote verschillen te zien tussen de naties en het is meestal in één oogopslag te zien wiens graven je voor je hebt.

Zwarte metalen kruizen

De Duitse begraafplaatsen zijn vaak somber en eenvoudig ingericht. De Britse en Amerikaanse grafstenen zijn van wit marmer en vaak uitgebreid met naam, geboorte- en sterfdatum en naam van het regiment versierd. De Duitsers hebben zwarte metalen kruizen of soms ook simpele zwarte stenen platen op de bodem. Hier lees je alleen maar de naam en af en toe militaire rang. Zelden vind je meer informatie.

Amerikaanse monumenten

 Terwijl de Britse en Amerikaanse paden keurig aangeharkt zijn, de heggen gesnoeid, het blad geharkt, het gazon aan de kanten van de paden nauwkeurig weggesneden is, zien de Duitse begraafplaatsen er vaak net iets minder netjes uit. Hoge bomen, meestal eiken, hullen alles in een donkere schaduw. De bladeren en de takken, die van deze bomen naar beneden vallen, worden minder vaak verwijderd. De kleine, nauwe, duistere gebouwen zien er minder glorieus uit dan bijvoorbeeld de hoge, heldere Amerikaanse monumenten.

Sombere waardigheid

De reden van dit verschil is dat Duitsland de Eerste Wereldoorlog verloren heeft. Het is logisch dat de verliezers minder mooie begrafenisplaatsen hebben dan de landen die de oorlog gewonnen hebben. Aan de andere kant drukt het misschien ook een andere opvatting over oorlog en dood uit. Zinloos ergens ver weg van huis doodgeschoten worden is niet glorieus. Miljoenen weggegooide jonge levens zijn niet eervol of groots. In die zin drukken de Duitse militaire kerkhoven juist een bepaalde waardigheid uit en de somberheid die er heerst, roept juist nadrukkelijk tot vrede op.

Samen voor vrede

Hoe het graf van een soldaat er ook uit ziet, tijdens mijn tijd in dit vredeskamp ben ik me opnieuw van bewust geworden hoe zinloos oorlog is. Ik heb geleerd me een beetje in te denken in hoe de soldaten zich destijds gevoeld moeten hebben, zoals ik dat boven ook beschreven heb. Als ik op zo een kerkhof sta en die enorme zee van kruizen zie krijg ik elke keer een benauwd gevoel.

Toch was dat kamp ook heel erg leuk. De samenwerking in de groep, die uit Duitsers en Fransen bestond, was geweldig. Het is goed om te weten dat er ook in Frankrijk jongeren zijn die hetzelfde over oorlog denken als ik. Zodat we er samen voor kunnen zorgen dat zoiets nooit meer gebeurt.

*fictief personage

 Belgisch tv-bericht over begrafenis Duitse militairen onder deelname van internationaal jongerenkamp.

 Folke zat in het schooljaar 2008-2009 in de Scholierenredactie van het Duitslandweb. Hij zat op de Scholengemeenschap Augustinianum in Eindhoven.