Hitlers stempel op kunst
20-okt-2008
‘Entartete Kunst' – met deze term bestempelde Hitler in de tijd van het nationaal-socialisme talrijke kunststijlen. Het begon met zijn ideeën over de heropvoeding van de Duitse bevolking. En het eindigde in een emigratiegolf van kunstenaars. Wat is toen gebeurd?
Onder
Hitlers regime werd alles onder controle gesteld zoals de pers maar ook de
gehele radio- en filmwereld. Voor Hitler was dit nog niet genoeg. De
universiteiten werden ‘gezuiverd’ - als jood of communist kwam je er niet meer
in. Als kunstenaar moest je lid zijn van de Reichskulturkammer (tijdens het
nazi-regime de vakbond voor kunstenaars) die opgezet was door Josef Goebbels
(minister van propaganda).
Goebbels besloot of iets ‘Duitse Kunst’ was. Alles wat daar buiten viel werd bestempeld als `Entartete Kunst', ontaarde kunst. Werken met een regimekritische lading, van experimentele of abstracte aard en producten van joodse kunstenaars golden allemaal als ‘entartet’ en werden verboden. Het waren niet alleen Duitse kunstenaars die werden bestempeld met 'entartet'. Ook kunstenaars uit het buitenland - zoals de Franse schilder Matisse - werden verboden en vaak vernietigd.
Je maakt snel de fout dat je `Entartete Kunst' gaat zien als een genre of stijl. Maar eigenlijk gaat de term over alle kunststromen behalve een door de nationaal-socialisten gewaardeerde esthetiek. Het enige wat deze verschillende stijlen samenbrengt is de naam 'Entartete Kunst' die Hitler ze gegeven heeft.
Tentoonstelling van ‘foute’ kunst
De nazi's beschuldigden de joden en andere vervolgden ervan met hun kunst het regime te ondermijnen. Om dit te voorkomen werden de maatregelen tegen 'Entartete Kunst' steeds strenger. Kunstenaars vluchtten naar het buitenland of doken onder. Maar nog steeds was het niet genoeg voor Hitler. Het moest beter doordringen tot de bevolking dat deze kunst ‘fout’ was.
In 1937 opende er in München een tentoonstelling genaamd `Entartete Kunst'. Ongeveer 650, door Hitler persoonlijk gekozen, kunstwerken werden ondergebracht in het archeologisch museum. Kunstwerken van bijvoorbeeld Mondriaan, Barlach, Kandinsky, Matisse, Gros en Nolde werden opgehangen tussen de portretten van psychiatrische patiënten. Zo moest het de bevolking duidelijk worden dat dit kunstwerken van ‘gekken’ waren.
De tentoonstelling reisde door heel het land en trok veel bezoekers. Veel kunstwerken uit de tentoonstelling zijn later vernietigd.
Kunstontwikkeling stopgezet
Door het verbieden van de 'Entartete Kunst' werd de kunst in Duitsland erg eentonig. Veel kunststijlen zoals het dadaïsme, expressionisme, surrealisme en nog vele andere uitbundige kunststromen werden niet meer geaccepteerd. Hitler vond al deze stijlen maar niets. Tijdens een toespraak bij de opening van het Haus der Deutschen Kunst in 1937 zei hij:
“Ieder jaar iets nieuws. De ene keer is het impressionisme, dan futurisme, kubisme, misschien zelfs dadaïsme. Het resultaat is dat er vervolgens voor de meest waanzinnige onbenullige monstruositeiten duizenden woorden gevonden moeten worden om ze een eigen etiket te geven. Als het aan de ene kant niet zo treurig was, zou het grappig zijn een lijst te maken van alle slogans en clichés die de zogenaamde `ingewijden in de kunst' nodig hadden om in de laatste jaren hun armzalige producten te beschrijven.” (Bron: De Bespiegeling; bovenbouw VWO)
Niet alleen vluchtten vele ‘entartete’ kunstenaars naar het buitenland, sommige pleegden ook zelfmoord omdat ze niet konden omgaan met de onderdrukking. Een voorbeeld daarvan is de expressionistische schilder Ernst Ludwig Kirchner. Hij leed zo erg onder de stimatisering door de nationaalsocialisten, dat hij in 1938 zelfmoord pleegde. De dood en het wegtrekken van vele kunstenaars was een groot verlies voor de Duitse kunstwereld. Hitler zette in Duitsland met zijn maatregelen de ontwikkeling in de moderne kunst stop.
Entartete muziek
De
tentoonstelling 'Entartete Kunst' was zo'n groot succes dat Hitler een jaar
daarna in Düsseldorf een nieuwe tentoonstelling opende, genaamd `Entartete
Musik'. Met deze tentoonstelling zouden ze ook aan het volk kunnen duidelijk
maken dat er muziek was die ‘niet deugt’. Muziek van joden, jazz en atonale
muziek werd verboden. Na de oorlogsverklaring aan de Sovjet-Unie werd ook
Russische muziek verboden en was deze niet meer te verkrijgen in Duitsland. Net
als beeldend kunstenaars vluchtten veel muzikanten naar het buitenland.
De beeldende kunst was door de nazi-maatregelen eentonig geworden maar de muziek werd wel heel erg monotoon. Invloeden in de muziek van buitenaf werden niet toegestaan. Composities van Beethoven, Brahms, Mozart, Haydn en Schumann werden overvloedig gedraaid. Verder werden de echte Duitse liederen nog beluisterd, maar daar hield het zo'n beetje mee op. Over het algemeen best mooie muziek maar het zou mooier zijn met een stukje jazz ertussen door.
Vijftig jaar na de tentoonstelling 'Entartete Musik' kwam de tentoonstelling terug. De bedoeling was dat men weer naar deze muziek ging luisteren. En dat lukte. De stempel van 'Entartete Musik' maakte het alleen maar populairder.
Vele stijlen
Gelukkig zijn er in Duitsland weer vele kunststijlen te zien en te horen. Het tijdperk van de 'Entartete Kunst' behoort tot het verleden.
Jolijn zat in het schooljaar 2007-2008 in de Scholierenredactie van het Duitslandweb. Ze zat op het UniC in Utrecht.
Afbeeldingen: www.picture-alliance.com
