De taal van mijn voorouders

 December 2008, kort voor Kerstmis. In het kleine dorpje Barenburg, diep in de Nedersaksische provincie, is een scholierenredacteur van het Duitslandweb bezig samen met zijn moeder de net gekochte kerstboom te versieren. Op de achtergrond klinkt, hoe kan het anders, kerstmuziek. Specifieker de plaat ‘Wiehnachtstied’ van de groep ‘Godewind’.

Sinds ik me kan herinneren heb ik met Kerstmis altijd naar kerstmuziek van deze groep geluisterd. Het bijzondere is dat de groep niet in ‘normaal’ Duits zingt maar üp Platt, in Plattdeutsch.

Germaanse klankverschuiving

Plattdeutsch, oftewel Niederdeutsch, in het Nederlands Nederduits, was vroeger de moedertaal van de mensen die het noorden van Duitsland bewoonden. Er bestond geen werkelijke standaardversie en dat betekende dat iedere regio zijn eigen taal had, zijn eigen vorm van Plattdeutsch, met een eigen uitspraak en grammatica.

Het onderscheid van de Duitse standaardtaal, het Hochdeutsch, bestond erin dat het Plattdeutsch niet had deelgenomen aan de tweede Germaanse klankverschuiving. Een aantal klanken was hierdoor veranderd, zo was de p een f geworden, de t een z en de k een h.

Boerentaal

 Vroeger was Nederduits de algemene taal in Noord-Duitsland. Door de eeuwen heen gingen de burgerlijke elite en de autoriteiten steeds meer de standaardtaal, Hochdeutsch, gebruiken. Nederduits werd daardoor de taal van de landelijke gebieden. De rijke en geleerde mensen keken natuurlijk neer op de boeren, die in hun dorpjes hun dialect bleven praten. Nederduits verloor aan status en mensen die het spraken werden niet serieus genomen.

Generatieverschil

Mijn Duitse grootouders zijn op het Nedersaksische platteland opgegroeid en hebben thuis van hun ouders Plattdeutsch als moedertaal geleerd. Op school moesten ze de standaardtaal leren. Met hun eigen kinderen, onder wie mijn moeder, spraken ze alleen Hochdeutsch, omdat ze graag wilden dat hun kinderen later zouden gaan studeren. Nederduits spreken zagen ze als een teken van sociale achtergesteldheid. Mijn moeder heeft daarom nooit echt Plattdeutsch geleerd en kon die taal niet aan mij doorgeven. Het rare is dus dat mijn eigen grootouders een andere taal spreken dan ik.

Uitstervende identiteit

Zoals in mijn familie is het bij de meeste andere families ook gegaan. De Nederduitse taal sterft uit, simpelweg omdat alleen de grootouders het nog spreken. De jonge generaties beheersen het nauwelijks meer. De regering heeft inmiddels begrepen dat dit heel jammer is, omdat zo een deel van de culturele identiteit verloren gaat. Toen ik nog in Duitsland op school zat werd geprobeerd om jonge mensen weer Plattdeutsch te leren, zodat de taal niet verloren zou gaan.

Zo heb ik destijds met mijn klas verschillende toneelstukken met Plattdeutsche tekst gespeeld. Ook heb ik aan verschillende voorleeswedstrijden van Nederduitse teksten deelgenomen. Daarom kan ik nu nog Plattdeutsch verstaan en lezen, maar helaas niet spreken. Deze vaardigheden kan ik gebruiken bij het lezen van de Nederduitse Wikipedia, waar de artikelen helaas niet zo uitgebreid zijn als bij de site in normaal Duits.

Heerlijke Heimat

 Hoewel de taal op de lange termijn met uitsterven wordt bedreigd, zijn er toch nog aardig wat mensen die het Plattdeutsch gebruiken. Nederduits heeft in Duitsland namelijk een bijzonder karakter. Omdat iedere regio zijn eigen versie van het Plattdeutsch heeft, is het spreken ervan het ultieme teken dat je thuishoort in het gebied. Platt spreken is een teken van Heimat. Enkele Noord-Duitsers die Heimatmuziek maken zingen daarom in het Nederduits. Zo ook de groep Godewind, die mijn favoriete kerstmuziek maakt.

Noord-Duitse humor

Veel theatergezelschappen in kleine dorpen spelen hun stukken in het Nederduits om ze een bepaalde volkse charme te geven. Omdat dit vaak humoristische stukken zijn, wordt Plattdeutsch nu vaak als een grappige taal gezien. Het meest bekende van deze toneelgezelschappen is het Ohnsorg-Theater in Hamburg. Al meer dan honderd jaar speelt het gezelschap van dit theater stukken in de Nederduitse taal.

Sinds de jaren ’50 worden voorstellingen op de televisie uitgezonden. Hoewel de acteurs in de stukken voor de tv geen echt Plattdeutsch, maar sterk geaccentueerd Hochdeutsch praten, heeft dit theater een belangrijke bijdrage aan het imago van het Nederduits als een grappige taal geleverd.

Dialect als wereldtaal

Ook sommige oude mensen hebben een meer humoristische kijk op hun eigen moedertaal. Het Noord-Duitse Nederduits lijkt namelijk erg veel op het Nederlands, het Engels, het Deens en het Zweeds. Daarom hebben sommige oudjes het idee dat iedereen, waar ze ook komen, hen wel begrijpt als ze Plattdeutsch praten: “Wenn du gaaanz langsam Platt schnackst, dan könn die dich överal verstoan!”. “Als je maar heel langzaam Nederduits praat, dan kunnen ze je overal verstaan!” .

 Folke zat in het schooljaar 2008-2009 in de Scholierenredactie van het Duitslandweb. Hij zat op de Scholengemeenschap Augustinianum in Eindhoven.