Het einde van een tijdperk

Gewoonlijk heb ik vrijwel elke dag contact met mijn redactie in Amsterdam. Meestal bel ík – na de ochtendkranten te hebben gelezen. Om de collega’s te attenderen op een leuk maatschappelijk debat waaruit blijkt hoe actueel het verleden in Duitsland altijd nog is. Of om een column aan te kondigen waarin de Duitse regering wordt aangemoedigd eindelijk eens assertief te zijn tegenover die vervelende Polen.

Maar op 15 februari 2005 belde de plaatsvervangende chef van de redactie Buitenland mij betrekkelijk vroeg met het indringende verzoek ‘iets’ te produceren voor de volgende dag. Hij wekte de indruk op dat moment nog op een blanco planningslijst uit te zien. Aan mijn goede wil om in die situatie verandering te brengen, ontbrak het niet. Maar een geëigend, snel te behandelen thema dient zich niet op commando aan.

De herdenking van het bombardement op Dresden hadden we net gehad. Inclusief de nationale worsteling met het Duitse slachtofferschap en de pogingen van extreem-rechts om zich hiermee te profileren. Over het omkoopschandaal in het betaald voetbal had ik een paar dagen tevoren een stuk geschreven waarvan de omvang meer deskundigheid en sportief engagement suggereerde dan ik bezat. En uit het Ampelmännchen-dispuut kon ik niet nóg een kadertje peuren.

Ten einde

Maar misschien viel er wel iets te schrijven over de ontbindingsverschijnselen van de regering-Schröder waarvan ik meende getuige te zijn. De bondskanselier had zijn minister van Defensie, Peter Struck, tijdens de veiligheidsconferentie in München een praatje laten houden waarmee zijn streven naar verzoening met de Verenigde Staten werd doorkruist. En de regering had het tot dan toe niet nodig geoordeeld om inhoudelijk te reageren op de commotie die – vooral in de oppositie – was ontstaan over de visa-affaire.

De lol van het regeren – waarover rood-groen aanvankelijk zo hoog had opgegeven – leek er wat van af. En het electoraat leek geen lol meer aan Schröder te beleven. Hetgeen de conclusie rechtvaardigde ‘dat het tijdperk-Schröder ten einde spoedt’.

Ik achtte die zienswijze goed verdedigbaar, maar schrok er toch een beetje van dat het stuk de volgende dag op pagina één prijkte. Deze keuze had ook de verbazing gewekt bij mijn teruggekeerde chef. “Je moet uitkijken met politieke doodverklaringen”, zei hij. “Het einde van Tony Blair wordt al een jaar of vijf met grote regelmaat aangekondigd. Zoiets komt je geloofwaardigheid op den duur niet ten goede.”

Ontknoping

Hij had groot gelijk natuurlijk. Daaraan deed het feit dat Schröder naar mijn smaak niet met Blair kon wedijveren niets af. Maar gelukkig stonden het volgende weekeinde deelstaatverkiezingen in Sleeswijk-Holstein op de rol. En gelukkig verloor de zittende minister-president, de sociaal-democrate Heide Simonis, deze verkiezingen. Zeer nipt, en na een verwarrende finale. Maar dat kon mijn stille voldoening niet temperen.

“Wat gebeurt er dan met míj?”, vroeg Simonis toen de ontknoping zich aankondigde. En ik voelde mij gesterkt in mijn beoordelingsvermogen. Door toedoen van een paar kiezers in een van de kleinste deelstaten. Spijtig was alleen dat de lezers van de Volkskrant geen kennis konden nemen van de verkiezingsuitslag: het ingetogen berichtje dat ik hierover had geschreven, legde het af tegen nieuws dat urgenter werd geacht.

Ontbindingsverschijnselen

Op termijn waren de ontbindingsverschijnselen van de rood-groene coalitie echter niet te negeren. Schröder trok de authenticiteit van de opwinding over vijf miljoen werklozen in twijfel: ze was slechts ingegeven door het politiek opportunisme van de oppositie. De ingelaste ‘banentop’ werd een aanfluiting. Het daaraan voorafgaande debat was een klap in het gezicht van iedereen die hoopte op een partij-overstijgend vergelijk. Joschka Fischer gaf met onverholen tegenzin gehoor aan de uitnodiging van een parlementaire onderzoekscommissie om zijn zienswijze op de visa-affaire te ontvouwen.

De conclusie die op 15 februari nog wat voorbarig was, kon op zondag 22 mei echter op gezag van de kiezers in Noordrijn-Westfalen worden getrokken: Schröder was uitgeregeerd. Maar de bondskanselier degradeerde de overwinnaar, Jürgen Rüttgers, tot figurant van het nieuws door – bij monde van SPD-chef Franz Müntefering – vervroegde Bondsdagverkiezingen aan te kondigen.

Strategische Finesses

Over de strategische finesses van deze coup tastten ervaren Bundeskanzleramt-watchers geruime tijd in het duister. Hoopte hij op die manier te verhinderen dat de christen-democraten Angela Merkel voor een sterkere partijleider zouden verruilen? Meende hij het fusieproces van WASG en Linkspartei in ademnood te kunnen brengen? Wilde hij een rebellie in de linker partijvleugel voorkomen? Of verlangde hij naar zeepkistenoptredens in de binnenlanden van Brandenburg?

Hoe het ook zij: de zes daarop volgende maanden waren de mooiste en interessantste van mijn correspondentschap – dat weet ik nu al. Ik kon uitbundig analyseren, deduceren en soms ook een beetje speculeren. Ik kon interessante Bondsdag-backbenchers interviewen. Ik kon schrijven over aspecten van de Duitse grondwet die anders buiten beschouwing zouden zijn gebleven, zoals de staatkundige rol van de bondspresident, en het curieuze verschijnsel ‘constructieve motie van wantrouwen’. En de belangstelling bij de redactie in Amsterdam voor dit alles was onuitputtelijk.

Ik heb daar gretig gebruik van gemaakt. Niet wetend dat de Duitse politiek na de vervroegde Bondsdagverkiezingen nóg spannender zou worden.