De ecokanselier wacht flinke tegenwind

Al voor het begin van de klimaatbijeenkomst in Brussel waren er vanuit de Duitse industriële sector kritische geluiden te horen. Zo ziet de voor Duitsland zo belangrijke auto-industrie haar internationale concurrentiepositie in gevaar. Ook legde de discussie met landen als Frankrijk en Tsjechië over het atoomvraagstuk de meningsverschillen binnen de Duitse regeringscoalitie van SPD en CDU weer bloot. Het akkoord dat afgelopen week bereikt werd is niet alleen belangrijk voor het milieu, maar ook voor het succes van het Duitse EU-voorzitterschap.

Daarom was het voor Merkel van levensbelang om geen water bij de wijn te doen. Aan de eis van een bindende verklaring om de CO2-uitstoot voor 2020 met een vijfde terug te brengen én het aandeel van duurzame energiebronnen aan het totale energieverbruik in de EU te verdrievoudigen, kon niet worden getornd. Commissievoorzitter Manuel Barroso noemt het vrijdag door de 27 deelnemende regeringsleiders aangenomen actieplan "het meest ambitieuze pakket voor energieverzorging en klimaatbescherming dat ooit door een groep staten in de wereld is afgesproken."

Merkel, die in de media nu al de "ecokanselier" genoemd wordt, toonde zich na afloop gematigd optimistisch over de moeilijke taak van de Europese regeringsleiders om deze verstrekkende afspraken in eigen land naar concreet beleid te vertalen: "Elke lidstaat ziet zichzelf als uitzonderingsgeval en daarin zijn zij allemaal dan toch weer gelijk," liet zij de verzamelde mediavertegenwoordigers in Brussel afgelopen vrijdag lichtelijk ironisch weten.

Dat Merkels woorden niet in de laatste plaats voor Duitsland gelden, bleek al snel. De suggestie van de Griekse EU-milieucommissaris Stavros Dimas in Bild am Sonntag om een snelheidsbeperking op Duitse autowegen in te voeren, provoceerde niet alleen in de boulevardmedia een bijtreflex. Zowel de federale SPD-ministers Wolfgang Tiefensee (Verkeer) en Sigmar Gabriel (Milieubeleid) als de vereniging van Duitse autofabrikanten (VDA) haastten zich te zeggen dat een snelheidslimiet niet meer dan een symbolisch effect zou hebben. SPD-fractievoorzitter Peter Struck waarschuwde zelfs voor een "klimaathysterie", die niet ten koste van arbeidsplaatsen in de auto-industrie mag gaan.

Eerder wist de Duitse autolobby met steun van Angela Merkel en EU-commissaris Günter Verheugen een eveneens van Dimas afkomstig voorstel voor de reductie van CO2-uitstoot af te zwakken. Maar de autobranche is kennelijk nog niet met zichzelf in het reine wat betreft de klimaatbescherming, getuige de felle reacties op Dimas' polemische uitspraak. Vergeleken bij merken als het Franse Peugeot en het Japanse Toyota hebben de Duitse autoproducenten zich te weinig geprofileerd met hun milieuvriendelijke modellen. En dat terwijl veel Duitse auto's volgens onderzoek van de Hogeschool Gelsenkirchen qua CO2-reductie helemaal niet voor buitenlandse concurrenten onderdoen. De afgelopen week wegens verwaarlozing van het milieuvraagstuk ontslagen VDA-voorzitter Bernd Gottschalk is volgens commentatoren niet meer dan een zondebok voor de nalatigheid van een hele industrietak.

Maar niet alleen de auto-industrie voelt zich bedreigd door de Brusselse plannen. Woordvoerders van de Duitse industriebond BDI en de overkoepelende organisatie van elektriciteitsbedrijven VDEW benadrukten naar aanleiding van de EU-top het belang van een "eerlijke lastenverdeling" binnen de Europese Unie bij het uitvoeren van de maatregelen. De angst voor een verslechtering van de Duitse concurrentiepositie is in deze woorden duidelijk hoorbaar. BDI-voorzitter Jürgen Thumann had Angela Merkel al voor de klimaattop gewaarschuwd om geen onhaalbare verplichtingen te stellen.

Politici zijn het er daarentegen grotendeels over eens dat klimaatbescherming en economische groei elkaar niet uit hoeven te sluiten. Niet alleen Angela Merkel ziet potentiële werkgelegenheid door bijvoorbeeld de ontwikkeling van nieuwe duurzame energievormen en energiebesparende technologieën. Haar partijgenote, minister van onderzoek Annette Schavan wil dit voorjaar 200 vooraanstaande onderzoekers naar een Duitse klimaatconferentie in Berlijn uitnodigen om zo op korte termijn een impuls te geven aan technische innovaties op het gebied van klimaatbescherming.

Niet de economie, maar het atoomvraagstuk zaait in de politiek verdeeldheid. Vanuit de oppositiebanken vielen Die Grünen het klimaataccoord bij monde van voorzitster Renate Künast fel aan vanwege de soepele bepalingen voor atoomenergie. FDP-voorzitter Guido Westerwelle zei het daarentegen toe te juichen dat Duitsland nu door andere Europese landen afgeremd wordt bij het sluiten van haar kerncentrales.

Ook binnen de regering vormt het atoomvraagstuk de voornaamste splijtzwam. De CDU zag de laatste tijd in de alarmerende cijfers rond de klimaatverandering een aanleiding om de met coalitiepartner SPD overeengekomen sluiting van alle kerncentrales vóór 2020 weer ter discussie te stellen. Door de afgelopen week overeengekomen regelingen voor landen als Frankrijk en Tsjechië zien de christendemocraten zich in die mening gesterkt: deze landen willen atoomstroom als duurzame energievorm laten gelden.

De SPD daarentegen wil vasthouden aan de 'Atomausstieg'. De partij pleit ervoor om in plaats daarvan meer in de CO2-vrije winning van energie uit fossiele brandstoffen te investeren. Volgens een ongepubliceerd onderzoek in opdracht van het ministerie voor Milieu is de techniek daarvoor pas in 2020 rijp om op grote schaal commercieel ingezet te worden. Tegen die tijd zullen andere duurzame energievormen als wind- en waterkracht waarschijnlijk goedkoper te produceren zijn, aldus het onderzoeksrapport.

Met hun pleidooi voor 'schone' steenkoolstroom bedienen de sociaal-democraten niet in de laatste plaats hun kiezerspubliek onder de mijnwerkers. Deze beroepsgroep is door de geplande sluiting van de steenkolenmijnen in 2018 nu nog met "uitsterven" bedreigd.

De Duitse bevolking staat grotendeels achter de doelstellingen van de EU-klimaattop: volgens cijfers van onderzoeksbureau Emnid is bijna 80 procent voorstander van een internationale Duitse voortrekkersrol bij de klimaatsbescherming. Ook de rest van de EU-bevolking voelt zich sterk betrokken bij het onderwerp. Daarom heeft het Brussels akkoord ook groot politiek gewicht. Indirect moet het akkoord het vertrouwen van de Europeanen in de Europese Unie herstellen en zo de realisering van de Europese grondwet dichterbij brengen. Deze liep twee jaar geleden stuk op de wijd verbreide Euroscepsis. Zoals een commentator van de Berliner Morgenpost treffend opmerkte, omvat het Europees klimaatbeleid ook het politiek klimaat.

Carina de Jonge promoveert in München en schrijft regelmatig voor het Duitslandweb.