Joschka Fischer

In een interview met de Süddeutsche Zeitung, een week na Schröders aankondiging van nieuwe verkiezingen, zegt Fischer "echt zin" te hebben in een verkiezingscampagne. De tijdsdruk ziet hij niet als probleem: zijn partij heeft tijdens haar regeringsperiode werkbare basisprincipes ontwikkeld, aldus Fischer. Bovendien: "Zet zuivere koolstof onder hoge druk en er komt een diamant uit." Dit strijdbare optimisme, dat grenst aan lichtzinnigheid, past bij Joschka Fischers stijl van beleid en campagne voeren.

Fischers biografie vertelt van de rebel uit de linkse protestbeweging, die er geleidelijk in is geslaagd zijn idealen in realistisch beleid om te zetten. Op zijn weg naar de politieke macht heeft Fischer verschillende omwegen gemaakt. In de jaren zestig breekt hij zijn gymnasiumopleiding af en hield met de meest uiteenlopende baantjes het hoofd boven water. In de periode tussen 1968 en 1975 komt Fischer met de politieke studentenbeweging en later met de militante organisatie Revolutionärer Kampf in contact. Op foto’s uit de jaren zeventig is Fischer nog als stenengooiende demonstrant te zien.

Maar terwijl de radicale vleugel van de linkse protestbeweging afglijdt in gewelddadigheid, beweegt Fischer zich geleidelijk in de richting van de partijpolitiek. De moord op de voorzitter van de landelijke werkgeversorganisatie, Hanns-Martin Schleyer, door de RAF in 1977 geeft voor hem de doorslag. Fischer keert de radicale bewegingen de rug toe en kiest definitief voor de politiek.

In 1982 wordt hij lid van de pas opgerichte partij Die Grünen. De uit de milieubeweging voortgekomen partij komt in 1983 in de Bondsdag en experimenteert met nieuwe vormen van democratie, bijvoorbeeld met een periodieke wisseling van de partijleiding in plaats van een gekozen partijvoorzitter. In de Bondsdag valt de partij uit de toon door haar informele optreden en kleding – de inmiddels bijna spreekwoordelijke gymschoenen, waarmee Fischer zijn eed aflegt als parlementslid.

Maar informaliteit en basisdemocratie blijken niet bestand tegen het klimaat in de Bondsdag. Al snel tekent zich binnen de partij een scheiding af tussen de Realos , die bereid zijn de radicale groene beginselen aan de kant te schuiven in het belang van samenwerking met andere partijen, en de principiëlere Fundis. Joschka Fischer is in deze richtingenstrijd, samen met de huidige minister van Binnenlandse Zaken Otto Schily, een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de gematigde vleugel. In 1998 sluiten Die Grünen – die inmiddels een fractie vormen met het uit de DDR-burgerrechtenbeweging voortgekomen Bündnis 90 – een coalitie met de SPD. Ook bij de komende verkiezingen worden Die Grünen volgens partijtraditie aangevoerd door een team van lijsttrekkers. In de praktijk blijft Joschka Fischer evenwel het gezicht van de partij bepalen. 

Hoewel sommigen Fischer van opportunisme beschuldigen, vanwege zijn ommezwaai van de radicale linkse beweging naar een gematigd beleid, was Joschka Fischer lange tijd de populairste politicus van Duitsland. Zijn buitenlandse politiek – het ingrijpen van Duitse soldaten in Kosovo en Afghanistan – stuitte bij delen van zijn partij op kritiek, maar werd daarbuiten welwillend begroet. Ook staat Fischer bekend om zijn verdiensten als diplomaat. Ten slotte oogstte de minister van Buitenlandse Zaken veel sympathie met zijn radicale vermageringskuur.

Misschien was de vergelijking met een parel voor Die Grünen - en Fischer zelf - beter geweest. Deze onstaat immers wanneer een vreemd voorwerp in een oester binnendringt. Die reageert daarop door de indringer te verpakken in parelmoer, waardoor uiteindelijk een oogverblindend glanzende, gladde, ronde steen ontstaat, die nergens aanstoot aan geeft. Maar de parel wordt nooit deel van zijn omgeving. Was men in Fischers begintijd vooral onder de indruk van de glans van zijn parel, inmiddels wordt duidelijk dat deze – ook zonder gymschoenen – een Fremdkörper blijft. 

De oorzaken van Fischers dalende populariteit – inmiddels ligt hij in de peilingen achter op Christian Wulff en Angela Merkel (beide CDU) – liggen vooral bij de problemen van het afgelopen jaar. Bij de Tsunamiramp sloeg Fischers ministerie nog een goed figuur door snel een nooddienst in te richten. Deze indruk was echter snel vergeten door de zogenaamde visa-affaire. Onder het vrijzinnige beleid van Fischers ministerie van Buitenlandse zaken hebben Duitse ambassades in Oost-Europa jarenlang te gemakkelijk visa verstrekt aan mensen die naar Duitsland wilden. Hoewel de oorsprong van deze bureaucratische misstand al bij de regering-Kohl lag, werd de affaire door de oppositie snel aangegrepen als aanleiding om Fischer heftige verwijten te maken. Binnen zijn ministerie bedierf Fischer de stemming door op het nazi-verleden van recent gestorven medewerkers te wijzen.

Deze laatste actie is mogelijk een poging van Fischer om terug te keren naar de linkse uitgangspunten van zijn partij. Met de hete adem van de oppositie in de nek proberen Die Grünen, net als de SPD overigens, de kiezer erop te wijzen dat zij het enige sociale alternatief vormen. Hiermee loopt Fischer opnieuw het gevaar te worden beschuldigd van opportunisme. Het is bovendien goed mogelijk dat de Duitse kiezer genoeg heeft van Fischers progressieve koers en denkt dat hij bij de oppositie een meer solide basis vindt.

Joschka Fischer spreidt op dit punt zijn gebruikelijke dadendrang tentoon. Behalve in het eerder geciteerde interview geeft hij zijn visie op de politiek, vooral de buitenlandse politiek, weer in een onlangs verschenen boek. 'Die Rückkehr der Geschichte' beschrijft Fischers zicht op de veranderde internationale politiek na 11 september. Dat het boek deel zou worden van een verkiezingscampagne was nog niet bekend, toen de verschijningsdatum gepland werd. De tijd zal leren wat de functie van het werk is: programma voor de toekomst of document van een afgesloten stuk BRD-geschiedenis.

Carina de Jonge is germaniste en promoveert momenteel in München.