Merkel aan de macht

Angela Merkels politieke loopbaan is zowel in positieve als in negatieve zin bepaald door het feit dat ze altijd een betrekkelijk ‘vreemde’ is gebleven binnen haar eigen partij. In 1989 was het haar afstand tot de DDR-partijpolitiek die in haar voordeel werkte. Ze maakte de stap richting politiek met haar toetreding tot de pas opgerichte Demokratische Aufbruch (DA) na de val van de Muur in 1989. In de DDR had Merkel, gepromoveerd natuurkundige, zich niet met partijpolitiek beziggehouden.

In april 1990 werd zij benoemd tot vervangend regeringswoordvoerder van de eerste democratische DDR-regering onder Lothar de Maizière. Door het opgaan van de DA in de Westduitse CDU in het kader van de Wiedervereinigung werd Merkel lid van de partij die zij altijd had bewonderd – de partij van Konrad Adenauer en Helmut Kohl, de kanselier die de Duitse vereniging voltrok. Binnen deze partij onderscheidde ze zich wederom. Deze keer als vrouwelijke, protestantse en Oost-Duitse tegenover de CDU-kopstukken, die meestal mannelijk, katholiek en West-Duits waren – of tenminste één van die eigenschappen bezitten.

Na de eerste verkiezingen in het verenigd Duitsland in 1990 werd de toen 36-jarige Angela Merkel lid van de Bondsdag. Van meet af aan had zij de welwillende belangstelling van Helmut Kohl, die haar in 1991 benoemde tot minister voor Vrouwen- en Jeugdzaken. In de hoogtijdagen van Kohls CDU tussen 1990 en 1998 klom Merkel dan ook omhoog op de politieke ladder: in 1994 verwisselde zij haar kleine ministerie voor het grotere ministerie van Milieu.

Stijgende lijn

De verbanning van de CDU/CSU naar de oppositiebank in 1998 bracht geen halt toe aan de stijgende lijn in Angela Merkels carrière. Nog datzelfde jaar werd ze als eerste vrouw secretaris-generaal van haar partij. Als oppositiepartij profileerde de CDU zich opnieuw; ze boekte successen bij enkele deelstaatverkiezingen en bij de Europese verkiezingen – totdat de Spendenaffäre rond Helmut Kohl de partij in 1999 in een diepe crisis stortte.

Niet voor het eerst in haar politiek leven was Angela Merkel ook nu op het juiste moment op de juiste plek: dichtbij het centrum van de macht, maar ver genoeg om gevrijwaard te blijven van corruptieverdenkingen. In de periode van onthullingen die volgde, distantieerde ze zich van Kohls financiële belangenverstrengeling, zonder daarbij afbreuk te doen aan diens politieke verdiensten. Nadat Wolfgang Schäuble op grond van zijn verstrikking in het schandaal zijn functie als partijvoorzitter moest opgeven, werd Merkel met grote meerderheid gekozen als zijn opvolgster.

Hier overheerst het beeld van de stabiele, oncorrumpeerbare Angela Merkel – die dit beeld trouwens zelf bewust uitbuit, bijvoorbeeld door op haar homepage een debat over ‘politiek zonder leugens’ te voeren.

Kille professional

Bij andere gelegenheden werkt dit beeld van de kille professional met het onkreukbare kapsel echter in haar nadeel. Dan heerst plotseling een onderhuids wantrouwen tegen de vrouw die weliswaar Kohl en Adenauer tot haar voorbeelden rekent, maar niet kan veranderen dat haar socialisatie ver weg van Bonn, in de DDR, heeft plaatsgevonden. Dit beeld komt altijd weer naar boven op momenten dat grote partijcrises zijn geslecht en men overgaat tot de interne competentievraagstukken. In het najaar van 2004 bijvoorbeeld was dit duidelijk zichtbaar toen het vertrek van figuren als Friedrich Merz, Wolfgang Schäuble en Horst Seehofer Merkel het verwijt opleverde dat zij niet in staat was om belangrijke experts aan zich te binden. Bovendien heeft Merkel de neiging om een scherp onderscheid te maken tussen politiek en privéleven, wat haar in vergelijking met Medienkanzler Gerhard Schröder voor de kiezer vreemd en ongenaakbaar maakt.

Tegen dit negatieve beeld is Merkel de afgelopen jaren met wisselend succes ten strijde getrokken. Terwijl velen haar persoonlijke verhaal over de Duitse deling op het CDU-partijcongres in december vorig jaar als ‘authentiek’ betitelden, oogt de tentoonspreiding van intieme wetenswaardigheden als hobby’s en lievelingsgerechten op haar homepage lichtelijk geforceerd.

Eerlijk

Tijdens de afgelopen verkiezingscampagne heeft Merkel haar oncorrumpeerbare imago weer als troef ingezet. Bij de presentatie van het CDU/CSU-partijprogramma in juli verklaarde ze, dat er “lange tijd geen zo eerlijk verkiezings- of regeringsprogramma is geweest, als wij vandaag voorstellen”. Ze maakte er daarom geen geheim van dat haar partij in de regering een aantal pijnlijke maar noodzakelijke hervormingen zou doorvoeren, zoals een verhoging van de BTW.

Na 18 september bleek dat Merkel de zeker gewaande verkiezingsoverwinning desondanks maar ternauwernood had behaald. De rond 35 procent van de stemmen betekende één van de slechtste verkiezingsuitslagen van de CDU/CSU ooit. Merkels positie werd vervolgens meer en meer aangevochten. Vooral vanuit de Beierse CSU werd haar het magere verkiezingsresultaat verweten, maar ook binnen de CDU werd haar optreden argwanend gadegeslagen. Merkel heeft zichzelf daarom een grote dienst bewezen in de onderhandelingen met de SPD van de laatste weken. Als ze er niet in zou zijn geslaagd een regeerakkoord te bereiken, dan had ze zelf het veld moeten ruimen.

De komende tijd komt het aan op haar persoonlijke autoriteit en haar vermogen een regering van voormalig tegenstanders te leiden. De kans is dan ook klein dat ze het in haar nieuwe functie zo lang volhoudt als haar leermeester en ‘eeuwige kanselier’ Helmut Kohl. Er wordt nu al rekening mee gehouden dat het verstandshuwelijk tussen CDU/CSU en SPD vroegtijdig breekt. Een aantal van haar partijgenoten staat al te popelen om haar straks de schuld ervan in de schoenen te schuiven en haar te laten vallen. Maar daar wil op de dag van haar verkiezing nog even niemand aan denken.

Carina de Jonge is germaniste en promoveert momenteel in München. Pim Huijnen is redacteur van het Duitslandweb.

Op vrijdag 25 november organiseert het Duitsland Instituut Amsterdam een debat over de grote coalitie.