Jaren zeventig

Grootste minderheid vanaf 1972

In 1967 maakt de Duitse economie een korte crisis door, maar groeit het jaar daarop alweer. Vanaf dat moment komen er in vergelijking tot gastarbeiders uit andere landen veel Turkse gastarbeiders naar Duitsland. In 1972 wonen er voor het eerst meer Turken dan Italianen in de Bondsrepubliek en vormen vanaf dat moment de grootste groep migranten.

Anders dan vaak verondersteld wordt, vormen vrouwen een aanzienlijk deel van de Turkse arbeidsmigranten. In 1973 is iedere vijfde kracht van de in totaal 860.000 Turkse werknemers een vrouw. In de industrie wil men graag vrouwelijke werknemers uit Turkije en Griekenland hebben. Hun handen zijn kleiner en geschikter voor fijne arbeid dan die van West-Europese vrouwen. Bij de bouw van modellen, voor het bedienen en in elkaar zetten van elektronische apparaten zijn hun kleine handen zeer nuttig.

Het jaar 1973 betekent een ommekeer in de migratie van Turken naar de Bondsrepubliek. In een periode van drie jaar heeft zich het aantal buitenlandse werknemers verdubbeld. Vanwege de oliecrisis stijgen de olieprijzen in Europa en de Verenigde Staten explosief. Hierdoor ontstaat na jaren van economische vooruitgang een recessie. De Duitse regering onder bondskanselier Willy Brandt kondigt in november een Anwerbestop af voor werknemers uit landen buiten de Europese Gemeenschap. Tot 1973 worden in totaal ruim 5 miljoen gastarbeiders gerekruteerd.

Met de stop wil men de toestroom van nieuwe migranten verhinderen, maar de maatregel blijkt een averechts effect te hebben. Op korte termijn neemt het aantal buitenlandse werknemers weliswaar af, maar al snel begint de migrantenbevolking weer toe te nemen, ondanks dat steeds minder migranten een baan hebben. De mogelijkheid om naar Turkije terug te gaan, en later eventueel weer terug te keren naar Duitsland om er een tijd te werken, valt nu weg. Veel Turken zijn bang dat er nog strengere maatregelen kunnen volgen, en besluiten daarom hun gezin naar Duitsland te halen.

De onderstaande grafiek laat zien het aantal Turkse migranten in de Bondsrepubliek tussen 1968 en 1998 zien. Ook na 1973 blijft het aantal Turkse migranten stijgen. Pas in 1982 zet een daling in, die drie jaar aanhoudt, en dan weer ombuigt. Ook de laatste jaren is het aantal Turken afgenomen, omdat steeds meer Turken een Duits paspoort aanvragen.

Grafik: A. Mangler

In de jaren zeventig komt er voor het eerst een discussie op gang over de voor- en nadelen van het werven van arbeidskrachten in het buitenland. Tijdens de jaren ervoor had men de gastarbeiders vooral beschouwd als arbeidskrachten. Deze mensen waren bereid het vuile werk in de industrie op te knappen en leverden op die manier een waardevolle bijdrage aan de economische ontwikkeling van Duitsland. In het dagelijkse leven werd men verder niet geconfronteerd met hun aanwezigheid, omdat zij het grootste deel van de tijd werkten of in hun gemeenschappelijke onderkomens uitrustten. Met de komst van vrouw en kinderen gaan de gastarbeiders ook meer eisen stellen aan hun levensomstandigheden: de islam doet haar intrede in het openbare leven met de oprichting van moskeeën, men verhuist naar reguliere woningen, en in sommige wijken verschijnen speciale Turkse winkels. Deze verandering, waarnaar de schrijver Max Frisch verwijst met zijn beroemde uitspraak 'Wir riefen Arbeitskräfte, und es kamen Menschen', vindt plaats in tijden dat het economische slechter begint te gaan en de werkloosheid oploopt. Gastarbeiders zijn niet langer een puur exotisch verschijnsel. Meer en meer krijgt men oog voor de problemen die horen bij het opkomen van culturele minderheden.

Ook de DDR haalt vanaf het einde van de jaren zeventig arbeidskrachten uit het buitenland, om leemtes in de productie op te vullen. Anders dan bij de gastarbeiders in de Bondsrepubliek worden zij niet individueel, maar collectief per staatsverdrag geworven. In totaal komen 90.000 Vertragsarbeiter naar de DDR, waarvan twee derde afkomstig is uit Viëtnam.
Hun oponthoud is van beperkte duur en gezinshereniging is niet toegestaan. Omdat integratie in de DDR-samenleving niet gewenst is, worden de arbeiders onderworpen aan een streng regime. In de wooncomplexen zijn controleurs aanwezig om te bepalen wie een bezoek mag brengen aan de bewoners.

Niet alleen de DDR-bedrijven profiteren van de werknemers, ook de landen van herkomst. De emigranten moeten een deel van hun inkomen direct doorsturen naar de staatskas van hun land van herkomst.

Het onderstaande diagram laat zien uit welke landen allochtonen oorspronkelijk afkomstig zijn. Het valt op dat dit voornamelijk landen zijn waar vóór 1973 de gastarbeiders vandaan kwamen. Veel van hen, met name Turken, zijn in Duitsland gebleven.