Het spook van het terrorisme

52 maanden lang hebben de partijen om een tot dan toe niet bestaand immigratierecht gestreden - langer dan om elke andere wet. Nu juicht iedereen de sterk vereenvoudigde wetgeving toe. Zelfs de Grünen, coalitiepartner van de SPD in de bondsregering, accepteren de uitkomst van de onderhandelingen. Het is weliswaar niet de meest moderne immigratiewet van Europa, maar veel meer viel er onder de gegeven omstandigheden niet uit te slepen, zo formuleerde de partijtop het.

De gehoopte paradigmawissel is niettemin uitgebleven. In plaats van een modern immigratierecht te scheppen, dat de toestroom regelt, belangrijke arbeidskrachten voor de arbeidsmarkt beschikbaar stelt en de integratie van de al in Duitsland levende allochtonen verbetert, hebben de partijen een 'immigratie-beperkingswet' geschapen.

Met de uitwerking van een modern immigratiebeleid heeft de rood-groene bondsregering zich niet alleen aan haar belangrijkste maatschappijpolitieke hervormingsplan gewaagd, maar ook aan het meest heikele. Want ze roerde ermee aan het basale begrip dat de Duitsers van hun land hebben. Vijftig jaar lang gold in het politieke debat het maxime: "Duitsland is geen immigratieland". Maar al tijden logenstraft de realiteit deze houding. Duitsland is al aangewezen op immigranten sinds vijftig jaar geleden de eerste Italiaanse gastarbeiders het land binnenkwamen. Sindsdien hebben zich er miljoenen gastarbeiders, vluchtelingen en emigranten permanent gevestigd. Er leven ongeveer 7,4 miljoen allochtonen - 9 procent van de totale bevolking - in Duitsland. Drie miljoen van hen zijn islamitisch. Geen enkel ander Europees land heeft na de Tweede Wereldoorlog zoveel mensen opgenomen.

Sinds de werkloosheid in de jaren zeventig toenam, zijn in de hoofden van veel Duitsers de ooit noodzakelijke arbeidskrachten verworden tot concurrenten voor de sociale voorzieningen. De werkloosheid trof vooral de traditionele aanhang van de SPD. Maar ook in conservatieve kringen ziet men in verdere immigratie een gevaar voor de verzorgingsstaat. Zo rekende de expert voor Sociale Zaken van de CSU, Horst Seehofer, bijvoorbeeld voor, dat 21 procent van alle allochtonen werkloos is en 8,4 procent een uitkering ontvangt.

De politicus voedt met dergelijke uitspraken het wijd verbreide onbehagen in de bevolking tegenover de vreemde cultuur van veel allochtonen. Want sinds de immigratiestop van 1973 neemt Duitsland immigranten vooral op op grond van mensenrechtenschendingen, op grond van historische verplichting of om ethische redenen: familie van gastarbeiders, asielzoekers, Duitse Spätaussiedler (Duitstalige immigranten uit Oost-Europa), Russische joden of vluchtelingen van de Balkanoorlog. Vaak zijn het arbeidskrachten zonder opleiding, die snel door werkloosheid worden bedreigd. Hun lage opleidingsniveau bedreigt bovendien hun integratie.

Terwijl de eerste generaties gastarbeiders - Italianen, Spanjaarden, Grieken, Joegoslaven en deels ook Turken - integreerden, lukt dit de later gekomen groepen steeds slechter. In veel grote steden heeft zich bijvoorbeeld een subcultuur van Russische Spätaussiedler gevormd. Hoewel ze als Duitse afstammelingen het land binnenkwamen, spreken veel van hun kinderen hoofdzakelijk Russisch en komen daarom niet mee op school of op hun opleiding. Altijd weer botsen ook verschillende groepen allochtonen, bijvoorbeeld Duitsers uit Rusland en Turkse jongeren, met elkaar - deels op gewelddadige wijze.

De immigratiewet had deze situatie moeten tegengaan. De SPD en de Grünen wilden de knapste koppen ter wereld naar Duitsland lokken, om het land een economische impuls te geven. Voor het eerst zou onderscheid gemaakt worden tussen mensen, die Duitsland nodig heeft en diegenen, die op bescherming voor dictatuur, oorlog en armoede zijn aangewezen.

Een puntensysteem had de immigratie van hoog gekwalificeerde buitenlanders moeten regelen. Op basis van opleidingsniveau, leeftijd en kennis van het Duits van de kandidaat, had berekend moeten worden wie permanent in het land mocht blijven. Het idee daarachter: gestuurde immigratie betekent verscheidenheid en verscheidenheid werkt concurrentie in de hand. Prestatiegerichte, creatieve immigranten stimuleren de autochtone bevolking en versterken Duitslands positie in de mondiale concurrentie. Ondernemers en vakbonden begroetten het systeem, omdat ze hoopten dat het het einde van de maatschappelijke vergrijzing zou betekenen en voor nieuwe betalers voor de pensioenen en ziektefondsen zou zorgen.

Met de aanslagen van 11 september 2001 sloeg de stemming echter om. Sindsdien is de discussie rond integratie en een vooruitstrevend migratiebeleid veranderd in een debat over veiligheid. De aanslagen van Madrid hebben deze trend nog eens versterkt. De hoog gekwalificeerde computertechnicus uit India, die met een Green Card kan worden gehaald, is plotseling niet meer zo aantrekkelijk. Een nieuwe bedreiging vormt in plaats daarvan de slapende moslim, die een onbekend bestaan leidt in Duitsland en zich op commando tot het terrorisme bekeert. Allochtonen worden een veiligheidsrisico en de onderhandelingen over immigratie discussies over binnenlandse veiligheid.

Zo nam de CSU bijvoorbeeld het geval-Kaplan als aanleiding om te eisen dat van terrorisme verdachte personen om veiligheidsredenen opgesloten konden worden. Metin Kaplan, islamitische extremist en zelfbenoemde 'Kalief van Keulen', dook in mei onder de neus van de politie voor korte tijd onder, nadat een gerechtshof zijn uitlevering aan Turkije rechtsgeldig had verklaard. Kaplan had opgeroepen tot moord van zijn tegenstanders en was daarom in 2000 veroordeeld tot vier jaar cel.

Restrictief
Met het oog op deze omstandigheden werd de immigratiewet nu wezenlijk restrictiever opgevat dan oorspronkelijk gepland. De algemene immigratiestop blijft bestaan, het puntensysteem is komen te vervallen. Enkel uitmuntende wetenschappers en managers kunnen een werkvergunning voor onbepaalde tijd krijgen. Zelfstandige ondernemers krijgen pas een verblijfsvergunning als ze minstens één miljoen euro investeren en tien arbeidsplaatsen scheppen. Nieuwkomers zullen worden onderworpen aan een antecedentenonderzoek bij de binnenlandse veiligheidsdienst, immigranten moeten vroegere veroordelingen in het buitenland opgeven. Daarnaast kunnen mensensmokkelaars en zogenoemde 'geestelijke brandstichters' makkelijker worden uitgewezen.

De wet draagt nog maar beperkt bij tot de integratie van buitenlanders in de Duitse samenleving. Wel kunnen slachtoffers van vervolging door anderen dan de staat en van vervolging op grond van geslacht asiel krijgen. Bovendien stelt de staat tot 2010 elk jaar 215 tot 235 miljoen euro ter beschikking voor integratiecursussen. Een sfeer van openheid in de omgang met allochtonen zal door de nieuw geformuleerde paragrafen in Duitsland evenwel niet zijn intrede doen.

Karsten Polke-Majewski is freelance-journalist in Bielefeld en schrijft onder andere voor Die Zeit, Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung en Financial Times Deutschland. In 2000 was Polke-Majewski in het kader van het Duits-Nederlandse journalistenstipendium te gast in de economie-redactie van Trouw.

Uit het Duits vertaald door Pim Huijnen