Klein Istanbul in Duitsland

Hoofddoekjes, theehuizen, Döner Kebab-verkopers en schotelantennes afgesteld op de Bosporus: dat zijn de voornaamste ingrediënten van de West-Berlijnse wijk Kreuzberg. Hier wonen dertigduizend Turken bijeen - bijna net zoveel als in heel Amsterdam. Elke vijfde Kreuzberger is Turks. In de Duitse hoofdstad (3,5 miljoen inwoners) leven naar schatting 180 duizend mensen die uit Turkije afkomstig zijn of Turkse ouders hebben. De grootste concentratie Turken buiten Turkije. Omdat Kreuzberg daarbinnen de kroon spant, mag het geen wonder heten dat deze wijk in de Duitse volksmond beter bekend staat als 'Klein Istanbul', en dat de ondergrondse er - dienovereenkomstig - wordt aangeduid als 'Istanbul-lijn'.

Toch gaat autochtoon en allochtoon er ogenschijnlijk goed samen. In Kreuzberg geen stelselmatige opstootjes tussen Turkse jongeren en de politie, zoals de afgelopen jaren in Amsterdam-West het geval was met Marokkaanse jeugd; laat staan dat hier zomerse rassenrellen plaatsvinden naar het voorbeeld van Engelse steden als Bradford en Leeds, waar autochtonen en Aziaten elkaar in 2001 herhaaldelijk te lijf gingen. Hier klinkt geen roep naar onderzoekscommissies om het integratiebeleid te laten doorlichten; opiniepagina's van Duitse kranten kennen geen boodschapper van "het multiculturele drama".

Integendeel: de integratie schijnt zich hier in vergelijking met Nederland welhaast vanzelf te voltrekken. Twee jaar geleden baarde de destijds in Berlijn werkende Nederlandse onderzoeker Ruud Koopmans opzien met de bewering, dat allochtonen in Duitsland beter waren geïntegreerd dan in Nederland, terwijl Duitsland er - in tegenstelling tot Nederland - nauwelijks een integratiebeleid op zou nahouden. Bijstandsuitkeringen, schoolverlaters, criminaliteit: overal lieten de Nederlandse allochtonen minder hoopgevende cijfers noteren dan de Duitse. Met Kreuzberg als exponent van de Duitse voorsprong: terwijl in Duitsland de werkloosheid onder allochtonen gemiddeld tweemaal zo hoog is als onder autochtonen, ligt deze verhouding in de West-Berlijnse wijk vrijwel één op één.

Het Kreuzbergse succes is niet in de laatste plaats te danken aan de samenstelling van de Duitse bevolking ter plekke. Dat beweert althans Doris Nahawandi, hoofdverantwoordelijke voor het integratiebeleid in 'Klein Istanbul'. In Kreuzberg wonen naast veel studenten ook een boel '68'ers', de voormalige protestgeneratie waartoe ook kanselier Schröder en minister van Buitenlandse Zaken Fischer behoren. Hun tolerante houding jegens vreemdelingen zou het verdraagzaam samenleven vergemakkelijken. Een toestand, die zichzelf versterkt: "Een Duitser die er bewust voor kiest om naar Kreuzberg te verhuizen, doet dat juist vanwege het gemengde karakter van de wijk. Hij zal bepaald geen hekel hebben aan buitenlanders", aldus Nahawandi.

De recente verkiezingen voor het Europees Parlement lijken haar gelijk te geven. In een van de Kreuzbergse kiesdistricten stemde meer dan de helft van alle kiezers op Die Grünen, de regeringspartij die zich nadrukkelijk achter de multiculturele samenleving opstelt. Nergens anders in Duitsland scoorden Die Grünen zo hoog. Gemiddeld haalde de partij iets meer dan tien procent. Een racistische partij naar voorbeeld van het Belgische Vlaams Blok of het Franse Front National lijkt in Kreuzberg geen schijn van kans te maken. De Berlijnse biotoop van Turken en Duitsers: geen multicultureel drama maar een multiculturele droom?

Nee, dat is teveel van het goede. Wie verder kijkt dan de gemêleerde menigte in de 'Istanbul-lijn' en het kleurrijk samenzijn van Turken en Duitsers tijdens de vele zomerse straatfeesten, ziet dat ook Kreuzberg met integratieproblemen kampt. Neem bijvoorbeeld het onderwijs. Sommige schoolklassen bestaan voor meer dan 90 procent uit Turkse leerlingen. Ruim eenderde van hen beschikt over onvoldoende kennis van het Duits om de les goed te kunnen volgen. Het gevolg is dat de integratie wordt belemmerd en etnische en culturele verschillen uitgroeien tot onoverbrugbare tegenstellingen. Kreuzbergse politici en beleidsmakers vrezen ghettovorming - het ontstaan van wat in het Duits een Parallelgesellschaft heet. Nahawandi: "De slechte taalbeheersing van Turkse kinderen en de daardoor toenemende oriëntatie op de eigen groep is het grootste probleem waar de integratiepolitiek in Kreuzberg momenteel mee te kampen heeft".

Er wordt naarstig naar een oplossing gezocht. Initiatieven zijn er genoeg. De Hector-Peterson-Oberschule, een middelbare school die voor meer dan de helft uit Turkse leerlingen bestaat, heeft het geprobeerd met een heuse schooldisco. Tweemaal per week mochten Turkse en Duitse leeftijdgenootjes 's ochtends onder blauw tl-licht in de aula van het schoolgebouw een feestje vieren. "Om beide groepen tot elkaar te brengen", zoals lerares Susanne Mehlin het uitdrukt. Na een hoopvol begin mislukte het initiatief echter jammerlijk: "Samen dansen is één ding. Maar na schooltijd gaat iedereen toch weer zijn eigen weg". Omdat dergelijke goedbedoelde plannen in de praktijk zelden succesvol zijn, gaan in Kreuzberg steeds vaker stemmen op om per schoolklas een bepaald quotum aan allochtonen toe te laten. Zover is het tot dusverre echter nog niet gekomen. Ook in Duitsland ligt dit gevoelig. Of neem het mentorproject dat door de deelraad van Kreuzberg zelf wordt aangestuurd. Turkse scholieren krijgen een maatschappelijk succesvolle, eveneens Turkse begeleider toegewezen die moet helpen de start op de Duitse arbeidsmarkt tot een succes te maken. Hoopgevend, volgens Nahawandi, maar met enkele tientallen deelnemers "een druppel op een gloeiende plaat".

Dergelijke voorbeelden betekenen natuurlijk niet meteen het mislukken van de integratie in Kreuzberg. Sterker nog, waarschijnlijk behoort 'Klein Istanbul' binnen Europa verhoudingsgewijs tot de koplopers waar het gaat om het vreedzaam samenleven van autochtonen en allochtonen. Het beeld van een probleemloos samenzijn is echter te eenzijdig. Volgens Nahawandi moet de uitdaging waarvoor Kreuzberg zich de komende jaren geplaatst ziet, niet worden onderschat: "Ik heb alle vertrouwen in het multiculturele leven in Kreuzberg. Maar veel zal afhangen van de integratie op scholen. En heel eerlijk gezegd hebben we daar op dit moment nog geen geschikte methode voor".

Mark Schenkel is student Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en schrijft regelmatig artikelen voor het Duitslandweb. Momenteel studeert hij aan de Humboldt Universität in Berlijn.