Ich-AG: een nieuw begin of bezigheidstherapie?

Toch heeft de Duitse bondsregering, als onderdeel van de zogeheten Hartz-maatregelen ter hervorming van de arbeidsmarkt, besloten juist onder werklozen te ronselen voor de overstap naar zelfstandigheid. Bij de oprichting van een eenmans- of familiebedrijf, een zogeheten 'Ich-AG' (letterlijk vertaald een 'ik-NV'), keert het arbeidsbureau nog drie jaar lang maandelijks een aanzienlijk bedrag uit: 600 euro tijdens de eerste twaalf maanden, 360 in het tweede jaar en 240 in het derde. Nieuwe, grotere bedrijven heeft Duitsland uiteraard ook nodig, zo redeneert de bondsregering, maar die worden al in toenemende mate begunstigd met bankgaranties en de vereenvoudiging van boekhoudregels, belastingtarieven en vestigingseisen. Juist aan kleine bedrijfjes die hun werkterrein hoofdzakelijk vinden in de dienstverlening aan andere bedrijven of aan particulieren, ontbreekt het in Duitsland schromelijk.

Wie in Duitsland woont en wel eens geprobeerd heeft op legale wijze hulp in de huishouding te vinden, een oppas of privé-verpleegster te krijgen, zijn overwoekerde tuin te laten fatsoeneren of een dak te repareren, weet dat de tijdrovende zoektocht nauwelijks bruikbare resultaten oplevert. Het beperkte aanbod is doorgaans te duur. Het gros van de klusjes op of rond het huis gebeurt dan ook buiten het zich van de fiscus om. Naar schatting heeft Duitsland een 'zwarte' economie ter grootte van 16 procent van het 'witte' bruto binnenlands product.

Met de nieuwe financiële steun aan de Ich-AG's probeert de Duitse overheid twee vliegen in één klap te slaan. Ze hoopt meer mensen aan het werk te helpen, met een grotere kans dat ze ook op lange termijn voor zichzelf kunnen zorgen dan wanneer ze in de bijstand blijven. En ze hoopt zwart werk minder lucratief te maken, waardoor de inkomsten van de fiscus stijgen en de sociale zekerheid een bredere basis van premiebetalers krijgt.

Het enthousiasme voor de nieuwe mogelijkheid overtreft de verwachtingen. Bij de start in januari meldden zich in heel Duitsland 1700 mensen bij de arbeidsbureaus aan, in mei was hun aantal gegroeid tot 24.500. Het streven van de bondsregering van circa 20.000 Ich- en Familie-AG's in heel 2003, werd daarmee in vijf maanden tijd overtroffen.

De animo is vooral een gevolg van de lengte van de bijstand, zeggen zowel de arbeidsbureaus die de regeling tijdens talrijke, drukbezochte informatiebijeenkomsten promoten, als de werklozen die inmiddels een bedrijfje zijn gestart. Volgens de oude 'overbruggingsregeling', die naast de Ich-AG-formule blijft voortbestaan, kreeg een werkloze, die voor zichzelf begint, nog zes maanden lang zijn uitkering doorbetaald. "Dat bleek voor velen onvoldoende", zegt Wolfgang Schröter van het arbeidsbureau Potsdam en omstreken. "De angst voor het onbekende won het in zo'n geval van de drang iets nieuws te beginnen." De gegarandeerde driejarige financiële ondersteuning helpt werklozen, die vaak al een lange geschiedenis van banen, deeltijdwerk, sociale werkgelegenheidsprojecten en werkloosheid achter de rug hebben, de drempel van de zelfstandigheid over.

Ook voor Christel Lehmann uit Gross Kreutz, een onooglijk dorp dat al zevenhonderd jaar op het kruispunt ligt van de wegen naar Brandenburg, Potsdam en Lehnin, was de duur van de financiële steun doorslaggevend. "Een half jaar is te kort om te weten of je het redt", zegt de alleenstaande moeder van twee kinderen. "Nu heb ik drie jaar om me zelfstandig te vestigen." Lehmann koos ervoor haar oude beroep van kleermaakster op te pakken, en drijft nu haar eigen Änderungsschneiderei. "Ik wilde niet eindeloos in de bijstand blijven en we moeten toch ergens van leven", zegt ze. Een kennis begon een thuiszorgdienst, een ander neemt vanuit haar eigen huis de telefoon aan voor ondernemingen die een secretaresse te duur vinden. Lehmann huurde voor 300 euro per maand een witgeverfde ruimte van twintig vierkante meter in het achterdeel van een voormalige boerderij, waar al een lampenwinkel was gevestigd. Met twee vooroorlogse naaimachines en één nieuwe "van mijn moeder gekregen" verstelt ze kleren voor particulieren en kledingboetieks uit de wijde omgeving, zet knopen aan en ritsen in. Nu en dan naait ze ook een toneelkostuum.

Met de opbrengsten kan Lehmann inmiddels de huur, haar pensioen- en ziektekostenverzekering en de kosten van haar autootje dekken. Eten koopt ze van de 600 euro van het arbeidsbureau. "Ik wil uiteindelijk 2000 euro bruto per maand verdienen om netto de helft over te houden en redelijk te kunnen leven." Het ondernemerschap valt haar mee. "De contacten zijn leuk en klanten melden zichzelf." Oorspronkelijk uit nood geboren, kan Lehmann zich inmiddels voorstellen dat het haar lukt zelfstandig te blijven. "Ik weet natuurlijk niet hoe het volgende week loopt, of de week erna. Problemen komen altijd onverwacht. Maar dat geldt niet alleen voor Ich-AGs. Dat hoort bij het ondernemen."

Het uithoudingsvermogen van de Ich-AG's is precies het grootste punt van zorg van wetenschappers die de nieuwe formule kritisch tegen het licht hebben gehouden. Met name het wetenschappelijk bureau van de Duitse arbeidsbureaus (IAB) is sceptisch. "De oprichters van een Ich-AG hoeven geen ondernemingsplan of financiële raming op te stellen. Onder het mom van weinig bureaucratie krijgen ze een stempel van de kamer van koophandels en kunnen aan de slag. Het is zeer de vraag of dat duurzaam resultaat oplevert", schrijft de IAB in een studie.

Ook bij de slaagkans voor het terugdringen van zwart werk zet het instituut vraagtekens, omdat de jaarlijkse verdiensten niet hoger mogen zijn dan 25.000 euro en een Ich-AG behalve familieleden geen werknemers in dienst mag nemen. "Daar dreigt zwart werken een uitweg te bieden, tenzij een deel van de Ich-AGs zich tot werken in deeltijd beperkt". Het IAB uit tussen de regels door kritiek op de 'groeibeperking', die de kleine ondernemingen wordt opgelegd.

Het onderzoeksinstituut IW in Keulen wijst erop dat het starten van een Ich-AG alleen loont voor mensen met een zeer lage uitkering. "Voor velen blijft het financieel aantrekkelijker bijstand te ontvangen. Een echtpaar met twee kinderen krijgt al snel euro 1500 per maand", zegt Holger Schäfer van het IW. Hij verwacht dat na verloop van tijd zich velen gedesillusioneerd weer werkloos zullen melden. "Of dat positief is voor het starterklimaat in Duitsland, mag iedereen zelf beoordelen."

Sigrid de Vries is correspondent in Duitsland voor het Financieele Dagblad.