Het begin van het einde

In mei 1971 nam Honecker de macht over van Walter Ulbricht. Het leek alsof nu ook in de DDR eindelijk het Wirtschaftswunder was aangebroken. Honecker maakte ruim baan voor consumptie en woningbouw. Het SED-regime slaagde er eindelijk in om een 'sociaal contract' met de bevolking te sluiten. In ruil voor toenemende welvaart was de bevolking bereid tot conformisme en aanpassing.

Maar de vreugde was van korte duur. Honecker financierde namelijk zijn Wunderwirtschaft door niet meer te investeren in de economie, door geld te lenen en met sovjetsubsidies. Begin jaren tachtig kon de Sovjet-Unie dit niet meer opbrengen. De grote bondgenoot stond zelf aan de rand van de instorting.

Ontevredenheid en vertrek
Vanaf 1985 nam de ontevredenheid onder de Oost-Duitse bevolking toe. De mensen waren ontevreden over de economische achteruitgang, de slechte toekomstperspectieven en het verstikkende geestelijke klimaat. De voornaamste uiting van onvrede in de DDR was niet oppositie maar vertrek. Vluchten was veel te gevaarlijk, maar sinds de akkoorden van Helsinki (1975) was het wél mogelijk om een emigratie-visum aan te vragen.

Het aantal aanvragers nam vanaf 1985 explosief toe. In 1988 stonden bijna 125 duizend Oost-Duitsers op de wachtlijst voor permanente Ausreise. Vanwege de intimidatie en pesterijen door de geheime politie, de Stasi, en de volstrekt ondoorzichtige procedures was het wachten op toestemming een zware geestelijke last. Velen zochten daarom geestelijke steun bij de kerk. Een bekend trefpunt van Ausreissis was de Nikolaikirche in Leipzig. De bezoekers vierden elke maandagmiddag een kerkdienst, vaak gevolgd door een kort politiek protest op straat. Zeker wanneer er een West-Duitse cameraploeg in de stad was, loonde het de moeite om je in elkaar te laten slaan door de Volkspolizei en de Stasi. Met een beetje geluk bespoedigde dat de behandeling van je zaak.

De hele zomer van 1989 was het onrustig in de DDR. Vertrekkers die hun geduld met de officiële procedures hadden verloren, gingen over tot bezetting van West-Duitse ambassades in Oost-Europese landen om zo hun emigratie af te dwingen. De grote doorbraak kwam op 11 september toen Hongarije de grens met Oostenrijk opende. Binnen enkele weken vertrokken meer dan dertigduizend Oost-Duitsers langs deze route. De ambassade-bezettingen en de exodus via Hongarije sloopten de geloofwaardigheid van het regime en maakten de weg vrij voor de demonstraties van oktober. De Oost-Duitse revolutie is uniek: de opstand werd ontketend door mensen die er niet bij waren!

In de week na 2 oktober escaleerde de toestand. Begin oktober bivakkeerden er nog steeds duizenden Oost-Duitsers in de tuin van de ambassade in Praag. Deze bezetters mochten weg, maar op uitdrukkelijk verzoek van de Oost-Duitse autoriteiten moesten ze per trein via het grondgebied van de DDR vertrekken. Tegelijkertijd - op 3 oktober - sloot Honecker de grenzen met Tsjecho-Slowakije. De kameraden in Praag waren de overlast van bezettingen en de massale exodus meer dan zat. De Oost-Duitsers konden het land niet meer uit. In paniek bestormden duizenden de stations waar de treinen uit Praag langskwamen. Velen hoopten alsnog aan boord te kunnen komen. Anderen wilden demonstreren tegen het feit dat ze opgesloten waren in eigen land. De bestormingen van de stations en de demonstraties leidden tot keiharde confrontaties met politie en Stasi. Vooral in Dresden vielen op 3 en 4 oktober rake klappen.

7 oktober in Berlijn
Op 7 oktober werd in Berlijn het 40-jarig bestaan van de DDR gevierd. In het Palast der Republik ontving Erich Honecker zijn buitenlandse gasten en bondgenoten. Uit angst voor demonstraties was het Volkspaleis hermetisch afgegrendeld van de buitenwereld. Eerder die dag had Honecker verkondigd dat de eindoverwinning van het socialisme nabij was. Dat bleek een vergissing.

Al sinds 7 mei 1989 gingen demonstranten elke zevende van de maand de straat op om te protesteren tegen de vervalsing van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van 7 mei. Dat kwam dus goed uit. Op Alexanderplatz verzamelde zich een demonstratie die vergeefs probeerde het Palast der Republik te bereiken. De politie en de Stasi sloegen er meedogenloos op los. Niet voor niets begint de film 'Goodbye Lenin' met een evocatie van het brute geweld op deze heftige zaterdagavond.

Maar zelfs binnen het veiligheidskordon werd gedemonstreerd. Leden van de DFJ hielden een fakkeltocht langs de hoge gasten. Tot ieders verbijstering riepen zelfs deze zorgvuldig geselecteerde jongeren de leuze "Gorbi hilft". Volgens de overlevering sprak Gorbatsjov tijdens zijn bezoek de legendarische woorden: "Wie te laat komt, wordt gestraft door het leven." Daarmee wilde hij nogmaals Honecker aanmanen tot hervormingen. Het haalde weinig uit: de komende maand zouden de ontwikkelingen in een stroomversnelling raken, die uiteindelijk leidde tot wat niettemin niemand had verwacht: de val van de Muur.

Willem Melching is historicus aan de Universiteit van Amsterdam. Op 12 oktober presenteert het DIA zijn boek 'Het socialisme, dingen die voorbij gaan. Geschiedenis van de ddr 1945-2000', dat bij uitgeverij Bert Bakker verschijnt.