Film in de DDR

De DEFA heeft nooit losgestaan van de ideologie van de DDR. Film had in de ogen van de nieuwe communistische staatspartij SED de duidelijke taak om het volk op te voeden tot goede communisten, om boodschappen over te brengen aan een groot publiek. Uit veel DEFA-films blijkt dan ook onmiskenbaar de hand van de partij. De filmmakers stonden zoals alle kunstenaars in de DDR vaak in conflict met de controlerende instanties. Hen werd maar een beperkte ruimte gegund om hun ideeën uit te voeren. De overtuigde en enthousiaste communisten onder de filmmakers daalden met de tijd in aantal en de behoefte om niet het ideaalbeeld, maar de realiteit in de DDR te laten zien, groeide. Alles wat als te kritisch werd ervaren of niet in het socialistische ideaalbeeld paste, moest echter worden geschrapt. De DEFA-geschiedenis laat dan ook de fricties zien tussen het systeem en de maatschappij. Het laat het idealisme van de oprichting van de DDR-staat zien, de resignatie van latere jaren, de restricties die de maatschappij op werden gelegd, de pogingen van de partij om de macht te behouden en de problemen die de staat uiteindelijk tot val brachten.

De eerste DEFA-film, 'Die Mörder sind unter uns' (Wolfgang Staudte, 1946), een uiterst actuele en confronterende productie, behandelde de Duitse schuldvraag, de oorlog en het leven daarna. Staudte, de regisseur van de eerste DEFA-film, had met zijn script al een hele odyssee achter de rug. Hij woonde zelf in de Britse sector van Berlijn, en was met de idee voor een film in eerste instantie ook naar het Britse bestuur gegaan. Hier noch bij het Franse bestuur had men echter interesse in een filmproject. Van de bevoegde Amerikaanse officier kreeg hij zelfs te horen, dat er in de komende twintig jaar niet eens aan een Duitse filmproductie te denken was. Alleen de Russische cultuurofficier toonde interesse en wil om Staudte te helpen het project tot uitvoering te brengen. Zo moet de eerste DEFA-film eigenlijk ook vooral als een productie van vóór de deling van Duitsland worden gezien. De DDR bestond nog niet, de bij de productie betrokkene kunstenaars, zoals de bekende Hildegard Knef die de vrouwelijke hoofdrol speelde, hoorden nog bij één land en maakten een film die voor het gehele Duitsland was bedoeld.

Vooral in de periode direct na de Tweede Wereldoorlog, maar ook nog in latere jaren, was het antifascisme één van de belangrijkste onderwerpen van de DEFA. De doelstelling van de geallieerden was het fascisme uit de hoofden van de Duitsers krijgen. De Russische bezettingsmacht combineerde dit met het in beeld brengen van het communisme als de juiste weg naar een betere toekomst. Ook veel Duitsers zelf steunden het beginsel, dat het fascisme uitgeroeid moest worden en het gebeurde verwerkt.

In de jaren vijftig veranderde de vruchtbare sfeer van de naoorlogse tijd binnen de DEFA in verstarring. De oprichting van de DDR, het begin van een gedeeld Duitsland, had tot gevolg dat ook de filmmaatschappij een veel nauwere weg moest volgen. Het bestuur van de DEFA werd vanaf nu vooral door partijfunctionarissen gevormd. Verder werden in de structuur van de DDR censuurorganen opgericht. Daardoor hielden meerdere instanties strenge toezicht op de DEFA-producties. Zo kwam het dan ook snel tot het eerste verbod in de geschiedenis van de DEFA. Het was zelfs een antifascistische film die de aanstoot vormde, 'Das Beil von Wandsbeck' (Falk Harnack, 1951).

Moeilijker dan films over de Tweede Wereldoorlog lagen films over het alledaagse leven in de DDR. De filmmakers zochten hun onderwerpen namelijk ook in de actualiteit, maar actuele onderwerpen werden door de SED snel als te kritisch ervaren. Een korte periode van relatieve artistieke vrijheid waren echter de jaren na Stalins dood in 1953, ook bekend als Tauwetter of Neuer Kurs. Er heerste onzekerheid over hoe men politiek verder moest en daardoor waren er meer mogelijkheden

De censuur bereikte haar hoogtepunt in de jaren zestig. Een treurige faam heeft in deze samenhang het elfde partijcongres verworven. Toen sprak de staatspartij SED een verbod op elf DEFA-films uit - een hele jaargang. Onder de verboden films waren onder andere 'Spur der Steine' (Frank Beyer, 1966), 'Das Kaninchen bin ich' (Kurt Maetzig, 1965) en 'Denk bloß nicht, ich heule' (Frank Vogel, 1965). Veel van de in 1965 verboden films zijn pas na de Duitse vereniging in 1989 in de bioscopen gekomen. Het massale verbod trof de filmmakers hard, want de films waren allemaal al aangepast naar aanleiding van kritiek én wijzigingen die bij elk productiestadium door de controlerende instanties werden toegepast.