Op naar een lege samenleving?

De mogelijke, negatieve gevolgen van de vergrijzing en de bevolkingsafname zijn niet voor iedereen direct duidelijk. Waarom wordt vergrijzing eigenlijk met vrees tegemoet gezien? Is een hogere levensverwachting niet positief? En waarom zou een afname van de bevolking problematisch moeten zijn? Dan neemt de werkloosheid eindelijk af! En los daarvan: is 'oud' niet hoe dan ook een relatief begrip?

Zo eenvoudig is het echter niet. Het proces van vergrijzing en bevolkingsafname heeft weliswaar positieve aspecten, en 'oud' is inderdaad een betrekkelijk willekeurig begrip. Feit is echter, dat 'willekeurige' leeftijdsgrenzen worden gehanteerd bij de inrichting van de samenleving: kijk bijvoorbeeld naar het moment waarop iemand met pensioen mag gaan, voor het eerst een auto mag besturen of een stem mag uitbrengen. Dat betekent dat ingrijpende, demografische ontwikkelingen de samenleving tot een herinrichting kunnen dwingen. Volgens een recent onderzoek van de Bertelsmann Stiftung, een politiek onafhankelijk onderzoeksbureau, is tweederde van de Duitse bevolking "zich bewust" van de mogelijke, negatieve gevolgen die de vergrijzing voor de Bondsrepubliek kan hebben.

De negatieve gevolgen van de vergrijzing laten zich wellicht het sterkst voelen op het terrein van het pensioenstelsel. Dit stelsel komt de komende decennia namelijk van twee kanten tegelijkertijd onder druk te staan: terwijl steeds meer mensen in Duitsland gedurende een steeds langere periode een beroep zullen doen op hun pensioengeld (de mensen worden immers steeds ouder), zal tegelijkertijd een relatief steeds kleinere beroepsbevolking het grootste gedeelte van de kosten moeten dragen. Met andere woorden, steeds minder mensen moeten het pensioen van steeds meer mensen bekostigen.

Duitsland moet rekening houden met stijgende kosten voor de gezondheidszorg. Toch zullen de negatieve gevolgen van de vergrijzing hier minder groot zijn dan veel mensen op het eerste gezicht wellicht denken. De kosten voor bejaardenhuizen en ouderenopvang zullen uiteraard toenemen, omdat er steeds meer bejaarden bijkomen, die bovendien gemiddeld steeds langer leven. Daar staat echter tegenover, dat de kosten voor medicijnen en medische behandelingen niet per se extreem hoeven te stijgen. Deze kosten worden vooral gemaakt tijdens de laatste levensfase, die doorgaans enkele maanden voor de dood begint. Het feit dat mensen in de toekomst langer zullen leven, betekent echter niet dat de laatste levensfase ook langer gaat duren: de leeftijdsgrens waarop deze fase aanbreekt, verschuift namelijk mee met de toenemende levensverwachting. Mensen leven weliswaar steeds langer, maar blijven ook steeds langer gezond.

De Duitse samenleving zal bovendien rekening moeten houden met minder voor de hand liggende - maar daarom niet minder ernstige - gevolgen van de vergrijzing. Er kan bijvoorbeeld gedacht worden aan een relatief sterke toename van het percentage allochtonen, met alle mogelijke gevolgen van dien (hoe verloopt het integratieproces over dertig jaar?). Daarnaast kan gedacht worden aan geheel nieuwe, stedelijke infrastructuur (gaan 65-plussers letterlijk en figuurlijk het straatbeeld domineren?) of aan een compleet nieuw beeld van 'ouderen' zelf - gaan bejaarden in de toekomst de hoofdrol spelen in reclames? En wat zijn eigenlijk de gevolgen voor de economie? Verdwijnt de werkeloosheid als sneeuw voor de zon, of toch niet? De vergrijzing zal Duitsers zelfs tot buiten de landsgrenzen achtervolgen: zullen de nieuwe EU-lidstaten accepteren dat een land met een krimpende bevolking zoveel gewicht in de schaal legt? En verliest Duitsland niet aan concurrentiekracht tegenover Amerika en Zuidoost-Azië? Het moge duidelijk zijn: de vergrijzing kan ertoe leiden dat de Duitse samenleving van de toekomst er radicaal anders uitziet dan de huidige.