Met de rollator over het wereldtoneel

Dit toekomstscenario is geen uiting van scepsis over de ontwikkelingskansen van een Europees buitenlands- en veiligheidsbeleid. Het is gebaseerd op cijfermateriaal van een heel andere aard, dat op het eerste gezicht weinig met buitenlandse politiek te maken heeft: de geboortecijfers van de bevolking van de Bondsrepubliek Duitsland. Het Duitse geboortecijfer ligt al sinds de jaren zeventig onder de 1, 5 kinderen per vrouw, terwijl voor een 'natuurlijke' aanwas van de bevolking een cijfer van minstens 2 noodzakelijk is. Ter vergelijking: In landen als Nederland en Frankrijk wordt dit laatste ideale cijfer ook niet gehaald, maar ligt het huidige geboortecijfer de laatste jaren duidelijk hoger dan in Duitsland (in beide landen rond de 1,75). Het blijvend lage Duitse geboortecijfer leidt ertoe dat Duitsland 'voorop' loopt in Europa wat betreft de vergrijzing van de bevolking. Het hele Europese continent vergrijst weliswaar, zeker in vergelijking met de Verenigde Staten waar het huidige geboortecijfer 2,1 bedraagt, maar Duitsland is één van de landen waar de hardste klappen zullen vallen. Over tien à vijftien jaar zal het aantal zestigplussers in Duitsland even groot zijn als de 'actieve' leeftijdscategorie van 20- tot 60-jarigen. Langzaam dringt het besef door dat het lage aantal geboorten gigantische gevolgen zal hebben op het gebied van pensioenen en gezondheidszorg. Aanzienlijk minder bekend is dat de vergrijzing ook de Duitse buitenlandse politiek zal verzwakken. Uit de demografische gegevens kunnen twee verschillende scenario's worden afgeleid, die allebei wijzen in dezelfde richting: Duits machtsverlies.

Politieke zelfmoord
Het eerste scenario voorspelt dat het lage Duitse geboortecijfer zal leiden tot een forse daling van het Duitse inwonertal. Op dit moment heeft Duitsland 82 miljoen inwoners, maar dit aantal zal, zo menen sommige demografen, afnemen tot minder dan 70 miljoen in 2050. Frankfurter Allgemeine-journalist Nikolas Busse stelt dat deze ontwikkeling onvermijdelijk tot uitdrukking zal komen in de stemverhoudingen in het Europees Parlement en de Europese Raad. Met name Frankrijk, dat zijn bevolking licht zal zien groeien, zal meer invloed opeisen, voorspelt Busse. Natuurlijk is het maar de vraag of (zoals Busse aanneemt) het Europees Parlement en de Europese Raad in 2050 nog wel bestaan. Maar wél is aannemelijk dat bij de machtsverdeling in 'Europa', welke politieke vorm dit ook zal hebben, het bevolkingsargument een belangrijke rol zal blijven spelen. Wat dat betreft hoeft EU-kandidaat-lidstaat Turkije zich geen zorgen te maken. In 2050 zal het 100 miljoen inwoners tellen in plaats van de huidige 67 miljoen, zo luiden prognoses. Mocht Turkije ooit toetreden tot de Europese Unie, dan zal het Duitsland als grootste EU-lidstaat van zijn troon stoten, of de Duitse bevolking nu daalt of niet. De demograaf Herwig Birg, hoogleraar aan de universiteit van Bielefeld, concludeert: "Duitse steun voor een Turks EU-lidmaatschap betekent politieke zelfmoord".

Het tweede scenario gaat er juist vanuit dat de Duitse bevolking op het huidige peil van 82 miljoen zal blijven, omdat een forse jaarlijkse toestroom van immigranten het lage geboortecijfer zal compenseren. Ook in dit geval zal de Duitse positie in Europa en de wereld klappen oplopen, zij het op een meer indirecte manier. Want ook immigratie zal niet kunnen voorkomen dat Duitsland in de nabije toekomst een explosieve groei van het aantal ouderen te verwerken krijgt. Deze ontwikkeling zal de Duitse economische welvaart, waarop de Duitse politieke invloed in grote mate is gestoeld, op een aantal manieren nadelig beïnvloeden. De Duitse markt zal minder aantrekkelijk worden voor investeerders, omdat de jongere consumentendoelgroep steeds kleiner wordt. Jonge, innovatieve ondernemers zullen steeds schaarser worden. Maar bovenal zullen de kosten voor de gezondheidszorg en andere sociale voorzieningen, waarop de vele ouderen aanspraak zullen maken, een steeds groter beslag leggen op de nationale begroting. Birg is uiterst pessimistisch: "Deze geboortecijfers voorspellen: De economische groei zal verder stagneren en de begrotingsproblemen zullen alleen maar toenemen". De gevolgen van een dergelijke prognose voor het buitenlandbeleid van Duitsland laten zich raden. Een verarmd Duitsland zal in de toekomst nog meer moeite hebben om aan internationale verplichtingen te voldoen, zoals het bijdragen aan internationale militaire en humanitaire operaties. Nu al, zo blijkt uit een eind oktober uitgelekt Strategiepapier van de Bondsregering, maakt Berlijn zich grote zorgen over de toekomstige financiering van Europese missies.

Global player of Urlaub von der Weltpolitik?
Los van de vraag of Duitsland in de toekomst een actieve rol in de wereldpolitiek zal kunnen spelen, valt te betwijfelen of het vergrijsde land dat wel zal willen. Volgens Ton Nijhuis, wetenschappelijk directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam, zal de Duitse neiging tot Urlaub von der Weltpolitik door de vergrijzing alleen maar versterkt worden. "De politieke ambitie om een global player te zijn zal niet toenemen in een land waarin het electoraat vooral tevreden in de leunstoel achterover leunt en geniet van het leven". Nijhuis vreest dat deze ingeslapenheid ook de rest van vergrijzend Europa parten zal spelen: "Europa is een zelfgenoegzaam en decadent continent aan het worden, dat liever anderen de rommel laat opruimen". Natuurlijk zijn er altijd nog de Amerikanen die Europa in crisissituaties uit de brand kunnen helpen. Maar juist in Amerika zelf zijn de demografische ontwikkelingen ongunstig voor Europa, waarschuwt Nijhuis: "De immigratie naar Amerika van mensen uit Latijns-Amerika en Azië zal de Amerikaanse interesse voor die gebieden versterken, ten koste van de betrokkenheid bij Europa". Het lijkt tijd, kortom, om het ogenschijnlijk irrelevante thema demografie in old Europe en vooral in old Germany eens hoger op de buitenlandspolitieke agenda te plaatsen.

Mark Beunderman is historicus en freelance journalist.

Lees verder: Stad van de toekomst

Lees ook: Maatschappelijke gevolgen