Sterft de Duitser uit?

Duitsland vergrijst. Dat betekent dat de gemiddelde leeftijd van de Duitse bevolking toeneemt. Op dit moment is een kwart van de inwoners van Duitsland ouder dan zestig jaar. Over ruim veertig jaar zal dit aandeel tot eenderde zijn opgelopen. In 2050 zullen in Duitsland evenveel tachtig-plussers wonen, als mensen jonger dan twintig jaar. Kortom, halverwege deze eeuw zullen ouderen een groter deel van de Duitse bevolking uitmaken dan ooit tevoren.

Het gevolg van deze vergrijzing is - bij gelijkblijvende omstandigheden - een afname van de Duitse bevolking. Het Statistisches Bundesamt gaat er in een voorzichtige schatting van uit, dat Duitsland in 2050 75 miljoen inwoners zal tellen, tegenover 82 miljoen nu. Dat betekent een afname van zeven miljoen - het huidige inwonertal van de deelstaat Nedersaksen. Ter vergelijking: hoewel ook Nederland vergrijst, zal het inwonertal - dat op dit moment ruim zestien miljoen bedraagt - volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 2050 tot 17,6 miljoen zijn gegroeid. Terwijl het aantal Nederlanders voorlopig toeneemt, neemt het aantal Duitsers af.

Samengevat ziet de demografische ontwikkeling in Duitsland gedurende de komende halve eeuw er als volgt uit: de bevolking wordt gemiddeld genomen ouder en neemt in omvang af, mensen leven steeds langer en krijgen minder kinderen.

De komende jaren gaan de babyboomers - de kinderen die tijdens de geboortegolf vlak na de Tweede Wereldoorlog zijn geboren - met pensioen. Dat zal tot een plotselinge, relatief sterke toename van het aantal gepensioneerden leiden. Een geboortegolf leidt noodzakelijkerwijze ook ooit tot een 'pensioengolf'. Dit effect zal zich - in afgeslankte vorm - herhalen rond het jaar 2033, wanneer de generatie '68 (de kinderen van de babyboomers) de pensioengerechtigde leeftijd bereikt. Deze ontwikkeling is weliswaar van voorbijgaande aard, maar wordt versterkt door ontwikkelingen die structureel van aard zijn.

De levensverwachting in Duitsland stijgt. Met andere woorden, de inwoners van de Bondsrepubliek worden gemiddeld steeds ouder. De huidige inwoners van Duitsland zullen gemiddeld dertig jaar langer leven dan hun landgenoten honderd jaar geleden. Dit is een gevolg van de medische vooruitgang en de toegenomen sociale zekerheid. Een jongen die in 2003 in Duitsland is geboren, wordt naar schatting gemiddeld 75,1 jaar oud, en zijn zusje 81,1 jaar. In 2050 zal dat respectievelijk 80 en 85 jaar zijn. Dat heeft de enquête-commissie 'Demographischer Wandel', in 2001 door de Bondsdag geïnstalleerd, voorspeld in haar eindrapport uit 2002. Op dit moment telt Duitsland bijna 10 duizend mensen die 100 jaar of ouder zijn; in 2050 zal dat aantal tot 114.000 zijn gestegen. Kortom, in 2050 zullen ouderen niet alleen een groter deel van de Duitse bevolking uitmaken dan ooit tevoren, deze ouderen zullen gemiddeld genomen ook steeds langer leven.

De relatieve toename van het percentage ouderen wordt verder versterkt door het feit dat de inwoners van Duitsland steeds minder kinderen krijgen. Het vruchtbaarheidscijfer, het gemiddeld aantal levendgeboren kinderen dat een vrouw gedurende haar leven krijgt, bedraagt in Duitsland momenteel 1,4. Op het hoogtepunt, in 1964, bedroeg dit cijfer 2,54. Sinds het begin van de jaren zeventig is echter sprake van een daling van het vruchtbaarheidscijfer. Deze daling wordt vooral veroorzaakt door het gebruik van de anticonceptiepil en de gewijzigde moraal ten opzichte van seks en het krijgen van kinderen. Hoewel deze daling de komende decennia vermoedelijk niet doorzet, slaat zij evenmin om in een stijging. Volgens prognoses zal het vruchtbaarheidscijfer in Duitsland in 2050 nog steeds ongeveer 1,4 bedragen. Omdat de bevolking echter zal afnemen, zullen er per saldo minder kinderen ter wereld komen.