Euthanasie: "Dammbruch in den Niederlanden"

Eén van de belangrijkste redenen, waarom vooral vooraanstaande Duitsers euthanasie afwijzen, heeft met het Duitse nazi-verleden te maken: het begrip 'euthanasie' is door de nazi-praktijken beladen en betekent in Duitsland sindsdien hetzelfde als 'moord'. "Wie aan een ongeneeslijke, zichzelf of anderen sterk lastig vallende of zeker de dood als gevolg hebbende ziekte leidt, kan op eigen uitdrukkelijk verzoek en met toestemming van een bijzonder gelegitimeerde arts euthanasie door een arts ontvangen." Deze zin is afkomstig uit een Duits wetsvoorstel uit 1939. De nationaal-socialistische ideeën over euthanasie kwamen mede voort uit een mensbeeld dat o.a. door Ernst Haeckel (1834 tot 1919) werd ontwikkeld. Hij was van mening dat talloze ongeneeslijk zieken kunstmatig in leven werden gehouden zonder dat zij enig nut hadden voor zichzelf of voor de gemeenschap. Bij zijn volgelingen leidde dit tot een biologisch, sociaaldarwinistisch mensbeeld. De nationaal-socialisten konden gebruik maken van deze denkbeelden. Het begon met het in diskrediet brengen van het verbod op actieve hulp bij het sterven. Pas toen het doden op verzoek maatschappelijk geaccepteerd leek, begonnen de nazi's met het op grote schaal vermoorden van gehandicapten. Met het Euthanasiebefehl van Adolf Hitler in oktober 1939 begon het nazi-regime zieken en gehandicapten door onderkoeling, ondervoeding en vergassing te doden. Ter registratie en selectie richtte de kanselarij van de Führer een mantelorganisatie op, die de Aktion T4 (vernoemd naar de voor de massamoord ingerichte centrale in de Tiergartenstraøe 4 in Berlijn) moest plannen en doorvoeren. Eind augustus 1941 werd het programma officieel beëindigd omdat protesten uit de bevolking, vooral vanuit de kerken, opkwamen. Het moorden ging echter in het geheim tot kort voor het einde van de oorlog door. In totaal wordt het aantal slachtoffers van dit programma op zo'n 400.000 mensen geschat. Hoewel hiervoor pas na de oorlog de term 'euthanasie' werd gebruikt, en de nazi's veeleer spraken van 'genadedood', stuit sindsdien het woord op totale afwijzing in Duitsland.

Als Duitse critici van de Nederlandse wetgeving vandaag de nazi-praktijken als argument aanhalen dan hebben ze min of meer de boven geschetste beelden voor ogen. Barmhartigheid kan in barbarij omslaan. "Wat de geschiedenis ons (...) leert, is de onhoudbaarheid van een uit de hand lopende ethiek van genezen en helpen, (...) De wereld te willen verbeteren, welvaart en levensgeluk te bevorderen, is geen absoluut zeker richtsnoer voor het handelen" aldus de conclusie van Jan Ross in Die Zeit. Eén les hebben de Duitsers in hun onderbewustzijn opgeslagen: dat ze nooit meer mogen onderscheiden tussen leven dat het leven waard is en leven dat het leven niet waard is.

Een ander argument dat vaak te horen is, is het feit dat misbruik van gelegaliseerde euthanasie niet kan worden voorkomen. Wordt de zieke patiënt van zijn leed verlost of is de familie/maatschappij de drijvende kracht die de zieke kwijt wil raken? Op de Nederlandse wet zou nauwelijks controle mogelijk zijn. Wie garandeert dat artsen geen valse verklaring afleggen maar euthanasie gewoon melden?

Sommige Duitse artsen halen Nederlands onderzoek aan waaruit zou blijken dat in een kwart van de gevallen artsen in Nederland patiënten doden zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt zelf, bijvoorbeeld omdat hij/zij buiten bewustzijn is. Dit onderzoek is echter omstreden.

Bij de discussie over euthanasie bij dementen staat de wilsverklaring centraal. En dat leidt volgens de Duitse critici onvermijdelijk tot de vraag, welke waarde een wilsverklaring heeft als ze niet geactualiseerd kan worden. Is de persoon die ooit de verklaring heeft opgesteld nu niet een geheel ander persoon? Is de toestand van dementie als ondraaglijk in te schatten? En wat te doen met mensen die levensmoe zijn, waarvan sommigen zeggen dat dit ook een vorm van uitzichtloos en ondraaglijk lijden is?

Alois Glück, CSU-topman, waarschuwde dat het een zeer gevaarlijke ontwikkeling is als men over het recht op leven alleen op grond van kosten en nut voor de gemeenschap zou beslissen. Regelingen zoals in Nederland leiden volgens hem tot een samenleving waarin het leven steeds minder waardevol is. Hij vreest dat mensen zich in de toekomst misschien zelfs moeten verdedigen als ze niet om euthanasie vragen maar een natuurlijke dood willen sterven. Palliatief medicus, prof. Dr. E. Klaschik: "Ik zie een geneeskunde opdoemen die niet langer is verbonden aan humaniteit, maar die gebaseerd is op een nuchtere kosten-batenanalyse baseert." 'Ondraaglijk leed' kan dan ook betekenen: het gevoel lastig te zijn voor anderen. En dit gevoel valt moeilijk te behandelen. Hoe autonoom, aldus de vraag van tegenstanders, zal de dood zijn als zieken hun naasten een dienst kunnen bewijzen, doordat ze om euthanasie vragen en voor hun familie en vrienden de stervensbegeleiding en kosten kunnen besparen?

Een ander terugkerend punt in het Duitse debat is de strijdigheid van de Nederlandse Euthanasiewet met het Europese verdrag voor de rechten van de mens uit 1950. Verschillende tegenstanders wijzen erop dat Nederland wat betreft het recht op leven de Europese consensus verlaat. De parlementaire vergadering/bijeenkomst van de Raad van Europa heeft het afgelopen jaar nog met een grote meerderheid een verklaring tegen actieve euthanasie goedgekeurd. Verschillende keren werd in Duitsland een debat geëist over hoe de Nederlandse wetgeving zich verhoudt tot dit verdrag, met name artikel 2: "wettelijk recht op levensbescherming, niemand mag opzettelijk worden gedood."

Tegenstanders van euthanasie in Duitsland wijzen in bijna alle gevallen op de alternatieven die volgens hen euthanasie overbodig maken. Ze zijn van mening dat de angst voor het 'hoe', voor de manier waarop men zal overlijden, oorzaak voor het roepen naar de legalisering van euthanasie is. De Süddeutsche Zeitung omschrijft deze angst als volgt: "Vagevuur en hel, de etappes van de verdoemenis, hebben voor de verlichte mens hun verschrikkingen verloren. Ze zijn ontmythologiseerd. De hel is vandaag voor vele mensen elders: niet in het hiernamaals maar reeds in het aardse leven - in de moderne ziekenhuizen, waar apparaten het leven martelend verlengen."

Achter de eisen van toelating van euthanasie staat vaak de gerechtvaardigde wens naar een waardige dood. Deze kan volgens de professor voor palliatieve zorg, prof. E. Klaschik, ook met een andere dan de intensieve geneeskunde of euthanasie bereikt worden, indien artsen meer met palliatieve middelen werken. Het doel daarvan is om de situatie van de zieke draaglijk te maken door de pijn te verzachten en de patiënt wakker te houden zodat hij in staat is beslissingen te nemen. Bij de palliatieve geneeskunde gaat het dus niet meer om genezing, maar alleen nog om verzachting van pijn en leed. Voor vele zieken is het ook belangrijk, niet alleen te zijn. "Velen" aldus de leidster van de verpleging van het centrum voor palliatieve zorg in Bonn, M. Kern, "komen naar ons toe en zeggen dat ze niet meer willen leven. Feitelijk willen ze echter niet meer zo leven als op dat moment. Als ze merken dat en hoe we ze kunnen helpen, zijn ze blij met de tijd die hun rest."

Onder de kop Humanismus und Giftpille publiceerde Konrad Adam in Die Welt één van de weinige artikelen die kritisch ingaan op de argumenten van Duitse tegenstanders van euthanasie. Hierbij gaat hij in op het feit dat men in Duitsland aan de ene kant verontwaardigd is over de Nederlandse Euthanasiewet en aan de andere kant abortus een - weliswaar omstreden - gangbare praktijk is: "Veel van de verontwaardiging die nu als een storm over de goddeloze Nederlanders waait, klinkt huichelachtig. Manipuleren kan men immers niet alleen maar aan het einde van iemands leven, maar ook aan zijn begin; en daar, in de omtrek van de geboorte, is het inmiddels ook schering en inslag. Het zich ontwikkelende leven tegen de wil van de natuur te doden, het tegen de natuur in gaande te houden of het überhaupt tot leven aanzetten, wordt ook bij ons, in Duitsland, als vooruitgang gezien. (...) En dit is het goede bij dit onplezierige debat: het debat zelf dwingt ertoe, de innerlijke tegenspraken en oneerlijkheden bloot te leggen, waarmee het debat vol zit. (...) "

Zijn conclusie: "Bij zoveel willekeur en onduidelijkheid komt men met de rechten van de mens en waarde van de mens niet veel verder"

Christoph Meyer is student Nederland-studies aan de Westfälische Wilhelms-Universität te
Münster en heeft meegewerkt aan de organisatie van de zesde Nederlands-Duitse Conferentie in januari 2002 in Potsdam. Voor dit artikel heeft hij gebruik gemaakt van verschillende bronnen zoals Trouw, NRC Handelsblad, de Volkskrant, Die Welt, Süddeutsche Zeitung, Frankfurter Allgemeine Zeitung, Die Tageszeitung, Frankfurter Rundschau, Die Zeit, Vrij Nederland, Focus, Der Spiegel. Verder werden de internetpagina's van de desbetreffende organisaties geraadpleegd en interviews met verschillende personen gevoerd.