De Duitse economie bloeit, maar dankzij wie?

Tot voor kort grossierden Duitse economische experts met kenmerkende neerslachtigheid in doemscenario’s. “Is Duitsland nog te redden?”, was de vraag die de vooraanstaande econoom Hans-Werner Sinn, op bezoek in het Goethe-Institut Amsterdam, zijn publiek een jaar geleden stelde. Nee, was zijn antwoord. Alleen als de Duitse regering de durf heeft radicale hervormingen door te drukken, is er hoop op een duurzaam herstel van de economie.

Van een radicale hervormingszin heeft de regering-Merkel na een veelbelovende start nog geen blijk gegeven. De coalitie van de rivalen CDU/CSU en SPD moet het hebben van kleine stappen voorwaarts. Zo ziet kanselier Merkel het zelf ook graag. Weliswaar verhoogde de regering de pensioenleeftijd en hervormde zij het ondoorzichtige federale stelsel, aan de echte hoofdpijndossiers - het permanent hoge aantal langdurig werklozen voorop - durft geen minister zijn vingers te branden. Een groot project als de herstructurering van het zorgstelsel verwaterde als gevolg van partijpolitieke twisten tot een onbegrijpelijk compromis waarvan de uiteindelijke kosten nauwelijks zijn in te schatten.

En toch gaat het beter met de economie. Wat heet, het gaat Duitsland voor de wind. Deze maand dook de werkloosheid eindelijk weer onder het Europees gemiddelde. De tendens is dalend. De groei van de wereldeconomie gaf een krachtige impuls aan de Duitse export en met name de oer-Duitse machinebouw, voor het grootste deel afhankelijk van de uitvoer, profiteerde. De sector boomt als in de gouden jaren zeventig.

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) concludeerde dat de huidige renaissance van de Duitse export mede te danken is aan de verplaatsing van delen van de productie naar Oost-Europese lagelonenlanden, ooit het schrikbeeld van de Duitse vakbonden. Opmerkelijk is ook dat de vraag op de Duitse binnenmarkt na jaren van stagnatie weer toeneemt. De groei bleek stevig genoeg om de gevolgen van de btw-verhoging in januari op te vangen. Duitsers kopen weer, bedrijven en overheid investeren.

De kracht van de opleving heeft veel economen verrast. Niet in de laatste plaats Bert Rürup, de voorzitter van de belangrijkste economische adviescommissie van de regering, de Sachverständigenrat. Rürup zou zich gelukkig prijzen als de Duitse economie in 2006 een groei van 1,6 procent had bereikt. Het werden er 2,7, waarmee de Duitse economie sterker groeide dan die van Amerika. Ook voormalig onheilsprofeet Hans-Werner Sinn ziet de toekomst zonnig in. “De economische bloei is krachtig en robuust,” verklaarde hij.

Duitsland breekt zich het hoofd over de reden van al dit geluk, een kwestie die zich toespitst op de vraag: was het Schröder of Merkel? Of toch gewoon de wereldeconomie? Voorlopig lijkt kanselier Angela Merkel er het beste in geslaagd de economische voorspoed om te zetten in politiek kapitaal. Of anders gezegd: het lukt de kwakkelende SPD niet het succes als het hare te claimen. Dat laten de aanhoudend slechte peilingen zien. Het is een bittere pil voor de partij wier vorige kanselier zijn lot verbond aan het economische welzijn van het land en daarvoor de prijs moest betalen. “De opleving moet voor Gerhard Schröder net een slechte grap zijn”, commentarieerde de Süddeutsche Zeitung deze maand. “Alles heeft hij voor de economie in de waagschaal gelegd, maar de CDU/CSU strijkt met de eer.”

Tegengas van SPD-partijvoorzitter Kurt Beck mocht niet baten. “Vandaag kunnen we zelfbewust zeggen dat het de politiek van de SPD en Schröder was die tot dit succes heeft geleid. Het is onze bloei. Dat moeten de mensen beseffen”, verkondigde hij. Maar Becks oproep vond nauwelijks gehoor. Het tijdperk-Schröder blijft voor veel Duitsers er een van hardvochtige, neoliberale hervormingen.

Daarmee doet de kiezer de SPD tekort, is de mening van hoogleraar economie en Duitslandspecialist Kees van Paridon. Schröders hervormingen van de arbeidsmarkt - bekend onder de naam Hartz IV - hebben wel degelijk tot het herstel bijgedragen en de huidige regering profiteert daarvan. Zo verhoogde de kanselier de druk op werklozen om een baan te vinden door de uitkeringen te korten. Deregulerende maatregelen maakten het bedrijven makkelijker tijdelijke krachten aan te stellen.

Belangrijker misschien dan de concrete resultaten, was het signaal dat uitging van Schröders hervormingszin. “Schröder zette de belangrijke eerste stap. Mensen kregen het idee: hier is iemand die de uitdaging aandurft. Merkel is daarentegen terughoudend gebleken.”

Van Paridon houdt de afstraffing van de SPD bij de verkiezingen in 2005 - grotendeels te wijten aan Hartz IV - verantwoordelijk voor het behoedzame optreden van de huidige regering. Dit sombere precedent weerhoudt ook de CDU ervan om “de grote meneer uit te hangen”, aldus Van Paridon. “Op dit moment profiteert de regering vooral van de gunstige ontwikkeling van de wereldeconomie en is te terughoudend met nieuwe hervormingen.”

In de woorden van de hoogleraar weerklinkt de analyse van de Duitse Sachverständigenrat, die eind vorig jaar concludeerde dat de Duitse economische bloei geheel zonder medewerking van de huidige regering tot stand is gekomen. Al pleit het in het voordeel van Merkel dat zij de groei niet gedwarsboomd heeft, zoals econoom Klaus Zimmermann fijntjes opmerkte. De raad was eenduidig in zijn oordeel. Mocht het einde van de mondiale opleving zich aankondigen, zit Duitsland nog steeds met dezelfde structurele problemen: een miljoenenleger langdurig werklozen, knellende regelgeving, relatief hoge loonkosten. Actie is dus geboden. Bijvoorbeeld een versoepeling van de ontslagregeling, die tot verdriet van de raad geen stap dichterbij is gekomen.

De economische voorspoed mag dan vooral op Merkel afstralen, als wegbereider van het hervormingsproces verdient Schröder erkenning. Aan de huidige regering de taak te laten zien dat zij meer wil dan meedobberen op de golven van de gunstige conjunctuur. Van Paridon: “De coalitie zou nu meer moeten doen. Deze kans moeten ze grijpen.”

FDP-partijleider Guido Westerwelle heeft zo zijn eigen ideeën over de oorsprong van de Duitse voorspoed. En die hebben ook weinig met de huidige regering te maken. “Als je deze opleving aan iemand toe wilt schrijven”, sprak de liberaal, verwijzend naar de golf van optimisme tijdens het wereldkampioenschap voetbal, “dan toch aan Jürgen Klinsmann.”

Bas de Rue is redacteur van het Duitslandweb.