De gelaatstrekken van de tijd

De Republiek van Weimar kende vele breuklijnen. De tegenstellingen tussen oud en modern, links en rechts, arm en rijk en pro- en antidemocratisch maakten de Duitsers tot een diep verdeelde natie. Met zijn monumentale project 'Menschen des 20. Jahrhunderts' wist de fotograaf August Sander die gespletenheid haarfijn te verbeelden.

August Sander (1876-1964) probeerde met 'Menschen des 20. Jahrhunderts' zo natuurgetrouw mogelijk het “aangezicht van de tijd” te schetsen. Zelf schreef Sander dat hij naar een “ware psychologie van onze tijd en ons volk” streefde en dat hij de dingen wilde laten zien “zoals ze zijn en niet zoals ze zouden moeten zijn of zouden kunnen zijn.” De fotograaf verdeelde zijn project, dat bij zijn dood duizenden foto’s omvatte, onder in zeven categorieën: de Boer, de Handwerker, de Vrouw, Standen en Beroepen, de Kunstenaars, de Stad en de Laatste Mensen. Die zeven categorieën verdeelde hij op hun beurt weer onder in verschillende mappen met namen als ‘De Handwerker: de arbeider – zijn leven en werk’ of ‘De Laatste Mensen: zwakzinnigen, zieken, krankzinnigen en materie’, om zo op haast encyclopedische wijze de maatschappelijke types van zijn tijd in kaart te brengen.

Wat opvalt aan veel van Sanders foto’s is het ongedwongen karakter van de portretten. Van de corpsstudent tot de muizenvalverkoper of de mijnwerker met het afgezette been: allemaal blikken ze de lens in alsof ze er zelfs geen seconde rekening mee hielden hun portretten ooit nog ergens terug te zien.

Een prachtig voorbeeld is de serie ‘De Stad: Mensen die bij mij aan de deur kwamen’. De hoogtepunten uit deze serie vormen de gebroederlijk naast elkaar gehangen portretten van de deurwaarder en de bedelaar. Het verschil tussen de twee kan nauwelijks groter zijn, maar bij Sander zijn ze voor even gelijk. Waar de deurwaarder wijdbeens zijn plaats opeist in de afbeelding, kijkt de bedelaar bijna smekend in de camera. Het is net alsof de deurwaarder, voordat hij bij Sander aan de deur kwam, eerst de bedelaar met een bezoekje heeft vereerd.

Het idee voor ‘Menschen des 20. Jahrhunderts’ formuleerde Sander in het midden van de jaren twintig. Het zwaartepunt van het project ligt op de periode van de Weimarrepubliek. Maar ook foto's uit de Keizertijd en het Derde Rijk maken deel uit van Sanders project. Een eerste selectie met foto’s uit het project verscheen in 1929 onder de titel ‘Antlitz der Zeit’, een boek dat zeer uiteenlopende reacties ten deel viel. Naast vele loftuitingen werd Sanders werk vooral in uiterst rechtse kring fel bekritiseerd. Zoals de kunsthistorici Gabriele Conrath-Scholl en Susanne Lange schrijven, was het sobere beeld dat Sander van de Duitse maatschappij presenteerde onverenigbaar met de bijna goddelijke visie op het Duitse volk die de nazi’s propageerden. Sander liet de Duitsers - en ook de nazi's - zien zoals ze waren en niet zoals ze hadden moeten of kunnen zijn.

Na de machtsgreep van Hitler in 1933 werd het voor Sander steeds moeilijker om te werken. In 1936 werd 'Antlitz der Zeit' door de nazi's uit de handel genomen. De drukplaten van het werk werden verwoest en Sander kon niet langer publiceren. Met het uitbreken van de oorlog verruilde de fotograaf zijn geliefde Keulen voor het platteland. Zijn Keulse atelier werd in 1944 bij een geallieerd bombardement vernietigd en een deel van zijn werk ging verloren.

Ook op persoonlijk vlak sloeg de nazitijd diepe wonden. Zijn zoon Erich Sander, lid van de socialistische SAP, werd in 1934 tot tien jaar tuchthuis veroordeeld. Als reden voor Erich Sanders veroordeling gaven de nazi's zijn politieke activiteiten, maar het is waarschijnlijk dat ook het werk van zijn vader daarin een rol speelde. Een aantal van de meest aangrijpende foto's in 'Menschen des 20. Jahrhunderts' werd gemaakt in dit tuchthuis, als deel van de later toegevoegde serie 'De Laatste Mensen: de vervolgden'. Op een van die foto's, 'Politieke gevangene' uit 1943, zien we een zelfportret van Erich Sander, net als zijn vader een begaafd fotograaf, lezend in zijn kleine cel met dichtgeplakte ramen.

Sanders indeling in types was kenmerkend voor zijn periode. In het met zichzelf worstelende Duitsland van na de Eerste Wereldoorlog zochten wetenschap en kunst via allerlei vormen van maatschappelijke ordeningen, typologieën en theorieën naar de ware Duitse identiteit. “Ze dachten na over de vraag hoe ze de verscheidenheid van de Duitse samenleving terug konden brengen tot een aantal oertypes” zegt Marcel Feil, de curator van Foam. “In dat opzicht was August Sander een kind van zijn tijd. Maar zijn ordening was tegelijkertijd noodzakelijk om een dergelijk ambiteus project hanteerbaar te maken. Zijn indeling in categorieën was simpelweg een instrument om de taart aan te snijden.”

Bovendien, zo benadrukt Feil, was Sanders indeling in zeven categorieën absoluut geen hiërarchie. “Sander vond dat hij zijn modellen als fotograaf gelijk moest behandelen. ‘Menschen des 20. Jahrhunderts’ ontstond veel meer uit het humanisme van de kunstenaar, niet uit de wil een pikorde te presenteren. Zijn indeling was, zoals Sander zelf ook aangaf, volkomen persoonlijk en subjectief.”

Sanders egalitairisme maakt ‘Menschen des 20. Jahrhunderts’ niet alleen tot een document van de verdeeldheid van de Weimarrepubliek, maar ook tot een poging die verdeeldheid te overbruggen. Tegelijkertijd gaat er een bepaalde dreigende stilte uit van zijn werk, wat de verleiding groot maakt de foto’s als een vooruitwijzing naar het Derde Rijk te zien.

Het mooist zijn Sanders foto’s wanneer hij zijn modellen als het ware lijkt te hebben overvallen tijdens hun dagelijkse bezigheden: een kolenboer die een mand met kolen de trap op torst, een kok die in de pan roert of een parlementslid dat zich ongedurig klaarmaakt om naar de volgende zitting te gaan. Nergens bezwijkt Sander voor sentimentaliteit of probeert hij zijn modellen mooier af te beelden dan ze in werkelijkheid zijn. Het sterkste staaltje hiervan vormt het slotstuk van de tentoonstelling, het dodenmasker van zijn zoon Erich Sander. Erich Sander overleed in 1944, vlak voordat hij vrij zou komen, aan een gebarsten blinde darm die de nazi’s hadden geweigerd te behandelen. Die laatste foto vormt met zijn ingehouden en afstandelijke manier van portretteren een indrukwekkend slotakkoord van een verstild kunstwerk.    

De tentoonstelling in Foam_Fotografiemuseum is nog tot en met 21 maart te zien.

Jonathan Witteman is medewerker van het Duitslandweb.