Historicus op zoek naar westerse waarden

'Het einde van een tijdperk' noemde Christoph Markschies, de bestuursvoorzitter van de Humboldt-Universität, het vertrek van Winkler: het einde van het tijdperk van de wederopbouw van de Oost-Berlijnse universiteit na de Wende.  Winkler (1938, Koningsbergen) werd in 1991 als geëtableerde West-Duitse historicus naar de Humboldt gehaald, waar juist een grote zuivering had plaatsgevonden. Wetenschappelijke medewerkers die zich tijdens het communisme gecompromitteerd hadden, waren de laan uit gestuurd. Zij werden vervangen door vooraanstaande wetenschappers uit West-Duitsland. Winkler was een van de wetenschappers die de universiteit een nieuw elan moesten geven.

Met succes: de Humboldt-Universität staat tegenwoordig in hoog aanzien en de colleges van Winkler worden druk bezocht. Bij hoorcolleges is het raadzaam vroeg aanwezig te zijn om nog een zitplaats te kunnen bemachtigen en voor zijn werkcolleges bestaat een helse inschrijf- en selectieprocedure. Ook buiten de universiteitsbanken doet Winkler van zich spreken: de historicus is een veelgevraagd commentator in de media op actuele kwesties als de Turkse toetreding tot de Europese Unie en geniet de nodige invloed binnen de SPD. Zo onderhield Winkler nauwe banden met voormalig bondskanselier Gerhard Schröder.

De lange weg
Winkler werd beroemd met zijn in 1993 verschenen boek over de Republiek van Weimar. In 2000 verscheen Winklers magnum opus 'Der lange Weg nach Westen', een tweedelige geschiedenis van Duitsland in de negentiende en twintigste eeuw. Zowel de pers als de politieke elite beschouwen dit werk als een belangrijke bijdrage aan de identiteitsvorming van het nieuwe, verenigde Duitsland. In 'Der lange Weg nach Westen' stelt Winkler de verhouding tussen democratie en natie centraal: hoe kon het gebeuren dat Duitsland later dan Engeland en Frankrijk een nationale staat werd en nog veel later een democratie? En wat waren de gevolgen van deze doppelte Verspätung?

Volgens Winkler is de Duitse ‘Sonderweg’ na de ‘Wiedervereinigung’ van 1990 geëindigd. In dat jaar is Duitsland na een lange, moeilijke weg eindelijk in ‘het Westen’ aangekomen. De vraag wat dat Westen dan precies is, houdt Winkler sinds het verschijnen van 'Der lange Weg nach Westen' bezig en was het onderwerp van zijn afscheidsvoordracht.

Aan de hand van drie theses zette Winkler zijn gedachten over de ‘westerse waardengemeenschap’ uiteen. Ten eerste verklaarde hij dat er, anders dan de officiële retoriek van de EU voorschrijft, geen Europese, maar alleen westerse waarden bestaan. De gedeelde waarden van de EU zijn in zijn optiek westerse waarden en het Westen bestaat niet uit Europa alleen, terwijl grote delen van Europa geen onderdeel van het Westen zijn. De westerse waarden hebben volgens hem hun oorsprong in de scheiding van goddelijke en wereldlijke macht, die in de middeleeuwen tot stand gekomen was in het gebied waar de kerk van Rome overheerste: de ‘historische Okzident’. Hieruit konden de scheiding van kerk en staat en de idee van de scheiding der machten ontstaan. De christelijke idee dat alle mensen voor God gelijk zijn en de gevolgen van de Reformatie, leidden volgens Winkler tot het opstellen en vastleggen van fundamentele vrijheden van de mens. Alleen tegen deze achtergrond konden in zijn ogen de moderne democratieën ontstaan.

Volgens Winklers tweede these heeft het Westen een lang proces moeten doorlopen om te worden zoals het nu is, een proces dat gekenmerkt werd door grote ongelijktijdigheid. Het Westen zondigde en zondigt vaak tegen de eigen waarden. Het is dan ook zeer goed mogelijk dat landen die niet tot het ‘historische Westen’ behoren, de westerse waarden accepteren en een gelijksoortige ‘weg naar het Westen’ gaan bewandelen. Winklers derde these luidde dat de politieke cultuur van het Westen pluralistisch is. Daarmee is strijd onvermijdelijk en zelfs nodig. Onenigheden als die tussen de VS en Europa betekenen volgens Winkler allerminst een breuk in de westerse waardengemeenschap.

Winklers voordracht riep tal van interessante vragen op. De prominenten die de rede van commentaar moesten voorzien, waaronder ook oud-bondspresident Richard von Weizsäcker, hadden echter vooral lof voor Winklers woorden. Bij een feestelijk afscheid van een belangrijke professor kan men ook niet anders verwachten: over de emeritus niets dan goeds.

Hidde van der Wall is historicus en won onlangs de Volkskrant/DIA-scriptieprijs.

De volledige tekst van Winklers afscheidsrede kun je hier bekijken.