'Ik ben tegen een nieuwe Duitse Alleingang'

Wandel durch Annäherung - veranderingen bewerkstelligen door voorzichtig toenadering te zoeken tot je tegenstanders - dat is het uitgangspunt waar Egon Bahr, minister zonder portefeuille onder kanselier Willy Brandt (SPD), beroemd mee is geworden.

Bahr was als belangrijkste adviseur van Brandt het brein achter de dooi die begin jaren zeventig intrad in de betrekkingen tussen West-Duitsland, de DDR en de Sovjet-Unie. Zijn inspanningen resulteerden in een reeks verdragen tussen de West-Duitsers en hun ideologische tegenstrevers in het Oostblok.

Stille diplomatie

Nog steeds geeft de SPD-prominent de voorkeur aan stille diplomatie, bijvoorbeeld inzake Kosovo. De onderhandelingen tussen Serven en Kosovaren, die onafhankelijkheid willen van Servië, krijgen in Duitsland veel aandacht.

Vers in het geheugen ligt nog de overhaaste Duitse erkenning van Slovenië en Kroatië in 1991. Deze Duitse Alleingang bleek een belangrijke katalysator voor de oorlog die daarop in het voormalige Joegoslavië uitbrak.

Een dergelijk scenario wil Bahr koste wat het kost voorkomen.

Wat betekent het mislukken van de Kosovo-onderhandelingen voor Europa?

"We staan voor een puinhoop. Het is een catastrofe voor Europa. De consequentie van een onafhankelijk Kosovo is namelijk niet te overzien. Het is een tragedie voor de mensen die daar leven. Ik hoop dat iedereen de zenuwen de baas blijft. We moeten niet vergeten dat Kosovo het armenhuis van Europa is, waar de islam zich uitbreidt."

U vindt vrede belangrijker dan het recht op zelfbeschikking. Waarom?

"Hans-Dietrich Genscher, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, had in 1991 een grote fout gemaakt, door Slovenië en Kroatië te vroeg te erkennen. Hij overlegde niet met de EU-partners, vele duizenden slachtoffers waren het gevolg.

Nu dreigt eenzelfde scenario, als het Westen de Kosovo-Albanezen zelfbeschikkingsrecht verleent en daarbij de vrede in gevaar brengt. Naast onrust en opstanden dreigen ook andere staten op de Balkan hierdoor uiteen te vallen.”

Berlijn laat doorsijpelen dat het Kosovo zal erkennen, als de VS dat ook doen. Is dat verstandig?

"Ik ben tegen een nieuwe Alleingang van Duitsland. Dat zou het failliet van het Gemeenschappelijke Buitenlands- en Veiligheidsbeleid van de Europese Unie veroorzaken.

Brussel bewijst eens te meer dat er geen gezamenlijke lijn bestaat. Inzake Kosovo valt de EU uiteen. Dat mag niet gebeuren, noch mag Europa zich achter de VS verschuilen. Ik ben voor een absolute politiek van ontspaning’, in de geest van wijlen Willy Brandt.”

De VN-Veiligheidsraad kan echter een veto van Moskou verwachten.

"We hebben Rusland nodig, ook gezien de toestand in het Midden-Oosten en Iran. Anders dreigt op verschillende terreinen een onaangenaam 2008: ten eerste tussen het Kremlin en het Westen. Ook mogelijk is dat de VS een meer unilaterale koers varen, die de VN buiten spel zet. Daarnaast bewijst de EU in Kosovo weer haar zwakheid op het eigen continent en is de stabiliteit van de regio in gevaar.”

Welk probleem vormt de bescherming van minderheden, waar de EU altijd prat op gaat?

"Zullen de Kosovo-Albanezen de rechten van de Servische minderheid accepteren? En als we de rechten van 1,5 miljoen etnische Albanezen willen waarborgen, wat doen we met 10 miljoen Koerden? "Vrede is niet alles, maar zonder vrede is alles niets." Ik hou me graag aan dat citaat van Willy Brandt.”

Terug naar Berlijn. SPD-minister Steinmeier bekritiseert Merkel. Zij spreekt zich openlijk uit voor mensenrechten, is bezorgd over de situatie in Rusland, vraagt aan Bush om Guantanamo te sluiten. Is dat verstandig?

"Ik ondersteun de lijn van Steinmeier. Het is niet diplomatiek om luid en duidelijk mensenrechten op te eisen. Dat kun je beter binnenskamers te doen, met diplomatieke middelen."

U bent voor stille diplomatie?

"Ja. Dat merkte ik toen ik de Sovjet-dissident Alexander Solzjenitsyn uit de Sovjet-Unie haalde. Toen Jimmy Carter diens collega Andrej Sacharov luidkeels naar het westen wilde laten overkomen, lukte dat echter niet. Als mensenrechten te duidelijk opgeëist en als publiek wapen gebruikt worden, dan kan dat averechts werken.”

Wat doet Merkel anders dan Schröder?

"Ze verbetert betrekkingen met de VS, maar versterkt de relatie met Rusland niet, zoals onder Schröder gebeurde. Toch is Merkel de vijfde bondskanselier in rij die goede relaties met Rusland zeer belangrijk vindt, na Willy Brandt, Helmut Schmidt, Helmut Kohl en Gerhard Schröder.”

Hoe schat u het huidige Rusland in?

"Onder de tsaren was er nooit democratie, ook niet onder de 'rode tsaren'. We vertrouwden op Jeltsin toen hij per decreet democratie invoerde. Maar toen ik in de jaren negentig in Moskou was zei men mij dat democratie corruptie, misdaad en nood betekent.

Poetin nam de chaos over en heeft die gestabiliseerd. Hij gaf zijn volk zelfbewustzijn terug. Als er een echte democratie in Rusland zal komen, ten tijde van Poetins kleinkinderen, dan wordt dat een ‘democratie à la Russe’, en niet à la Berlijn, Den Haag of Parijs."

Hoelang houdt de coalitie tussen de sociaal-democratische SPD en de conservatieve CDU/CSU nog stand?

"De grote coalitie blijft tot 2009 bestaan. Dan zijn er opvolgers voor Bush en Poetin, en is de wisseling van de wacht in Londen en Parijs voltooid. Ik ben echter geen vriend van een coalitie tussen SPD en CDU/CSU. Dan krijgen extreme partijen, zoals Die Linke en de NPD, meer ruimte om het democratische midden aan te vallen.

Ook zorgt een grote coalitie niet voor een hoge verkiezingsopkomst, en ook dat speelt extreme partijen in de kaart. Dat blijkt uit de geschiedenis van de Republiek van Weimar in de jaren twintig en de Grosse Koalition van Kurt Georg Kiesinger in de jaren zestig.”

De SPD wil de NPD verbieden. Een goed idee?

"Nee. Elke sterke democratie moet met een klein percentage van rechts-radicalen leren omgaan, zoals men ook ziet in Italië, Oostenrijk, België en Frankrijk."

Rob Savelberg woont sinds 1998 in Berlijn en werkt als correspondent voor De Telegraaf en verschillende andere media.