Lijken in de kluis

door Karen Bos

In de VS verstrekken veel banken hypotheekleningen aan klanten die eigenlijk niet draagkrachtig genoeg zijn. Het komt regelmatig voor dat deze mensen na verloop van tijd hun hypotheek niet meer kunnen betalen, vaak omdat de rente van deze zogenoemde risicohypotheken, ook wel ninja- of subprimehypotheken, na verloop van tijd oploopt tot woekerniveau.

Aanvankelijk lopen de Amerikaanse banken met deze gang van zaken weinig risico. Als de klant in gebreke blijft, wordt het huis simpelweg in beslag genomen. Vanwege de continue stijging van de huizenprijzen in de VS maakt de bank zo nog winst ook.

Waar is het risico gebleven?

Maar sinds begin dit jaar dalen de Amerikaanse huizenprijzen. Als banken nu de huizen terugvorderen, draaien ze vaak verlies. Het afgelopen jaar zijn door de dalende huizenprijzen al verschillende kleine hypotheekbanken in de Verenigde Staten over de kop gegaan: het onderpand van de hypotheeklening is namelijk veel minder waard geworden.

De meeste hypotheekverstrekkers kunnen echter de dans ontspringen. Veel ninjahypotheken zijn namelijk doorverkocht. Vroeger verstrekte een bank een hypotheek; deze bank ontving de rente en liep het risico. Tegenwoordig verstrekt bank A een hypotheeklening, bundelt deze met zijn andere hypotheekleningen tot één verhandelbare lening en verkoopt deze aan bank B. Waar blijft dan het risico?

Zo is het tegenwoordig mogelijk dat bank B de lening opdeelt in kleine stukjes en deze overdoet aan verschillende speculanten, die ze weer samen met andere leningen doorverkopen. Dit doorgeefspelletje kan eindeloos voortduren en de lening kan in alle hoeken van de wereld terechtkomen. Wim Kösters van het Institut für Wirtschaftsforschung Rheinland-Westfalen (RWI): "De producten zijn zo complex, dat gewone economen het niet eens begrijpen. De bankbesturen zelf begrijpen vaak helemaal niet wat ze kopen en verkopen." Laat staan dat ze weten welk risico ze lopen. Twee Duitse banken ondervinden dit aan den lijve.

17 miljard euro

Het eerste Duitse slachtoffer is IKB (Deutsche Industriebank), een kleine bank die kredieten verstrekt aan het midden- en kleinbedrijf. IKB steekt via een zustermaatschappij, Rhineland Funding, geld in risicovolle beleggingen, waaronder subprimehypotheken. Omdat de transacties van Rhineland Funding niet worden vermeld op de balans van IKB, weten maar weinigen dat de bank zich met riskante beleggingen bezighoudt.

Begin augustus maakt IKB bekend dat ze zich heeft vergaloppeerd aan Amerikaanse subprimehypotheken. De problemen van de Amerikaanse hypotheekverstrekkers zijn de problemen van IKB geworden. Het onervaren IKB-management heeft dit niet zien aankomen en heeft miljarden in de ninjahypotheken gestoken, zonder enig geld achter te houden voor het geval dat de belegging toch wat minder waard blijkt. Op de financiële markt ontstaat onrust. IKB zou failliet kunnen gaan. Om dit te voorkomen, springen verschillende Duitse banken bij en pompen 3,5 miljard euro in IKB. De bank kan zo overleven, maar is rijp voor overname.

Een paar weken later blijkt de Landesbank Sachsen (SachsenLB) in problemen te verkeren. Ze staat voor een onbekend bedrag rood. Opnieuw moeten andere banken bijspringen, dit keer met een bedrag van 17 miljard euro. Door de kwestie met SachsenLB komt een ander, typisch Duits, probleem aan het licht: dat van de overheidsbemoeienis met de Duitse banken.

Logge Landesbanken

De Duitse Landesbanken zijn na de oorlog opgericht om de geldzaken van de verschillende deelstaten tijdens de wederopbouw te regelen. Ze ontvingen hiervoor subsidie. Hierdoor konden de Landesbanken standaard lage tarieven rekenen. Op last van Brussel moesten zo’n 25 jaar geleden de staatssubsidies afgebouwd worden. Sindsdien hebben de deelstaatbanken moeite het hoofd boven water te houden.

Na stopzetting van de overheidssubsidies hebben de deelstaatbanken eenvoudigweg hun tarieven verhoogd. Met het gevolg dat er elf logge, inefficiënte Landesbanken bestaan die er beter aan hadden gedaan in te krimpen en/of te fuseren. De aversie tegen verandering wordt vooral veroorzaakt door de politiek, die nog altijd een flinke vinger in de pap heeft.

Veel deelstaatministers hebben namelijk leuke nevenfuncties bij deelstaatbanken. Wolfgang Gerke, hoogleraar economie in Erlangen en financiële autoriteit: "Het is niet in het belang van de politici om Landesbanken te laten fuseren. Dan raken ze namelijk hun bijbanen kwijt." Maar de politici weten doorgaans weinig van bankieren en houden zich soms nauwelijks met de bank in kwestie bezig.

De overheid is óók verwikkeld in het debacle van IKB. KfW, ‘bank van federale overheid en deelstaten’, is grootaandeelhouder van IKB en leidt de reddingsactie van deze bank. Van de Landesbanken is de overheid eveneens voor het overgrote deel aandeelhouder, in allerlei verschillende gedaantes – als spaarbank, girocentrale of deelstaat.

Lijken in de kast

De inmenging van de overheid in de banken blijkt nu fataal . De regionale politiek heeft de banken log en duur gehouden en heeft gefaald in haar toezicht. Door de overheidsbemoeienis zijn de Landesbanken inefficiënt en hebben ze moeite geld te verdienen. Juist daarom heeft het management van een bank als SachsenLB zich op de subprimehypotheken gestort voor een snelle winst. Terwijl dit management, net als dat van de meeste regionale banken, bijna niets afweet van internationaal bankieren.

Het lijkt erop dat de bankencrisis er nu dan toch toe heeft geleid dat het bankensysteem in beweging komt. SachsenLB zal worden overgenomen door de Landesbank van Baden-Württemberg (LBBW), die op dit moment ook in gesprek is met de Landesbank van Beieren over een fusie. Gerke: "De Landesbanken zijn veel te weinig kostenbewust. Alleen dat al dwingt tot samengaan. Verder is het noodzakelijk dat er meer expertise komt. Geen politici in de raden van commissarissen, maar financiële vaklui." 

Het zal echter nog wel een hele tijd duren voordat het vertrouwen in de Duitse banken is hersteld. Het is niet uitgesloten dat een andere Duitse bank nog lijken in de kast heeft. Na de uitglijer van IKB noemde Bundesbank-president Axel Weber de betrokkenheid van Duitse banken bij de onroerendgoedmarkt in de VS “overzichtelijk en alles bij elkaar beperkt”. Dit was een paar weken voor de crisis van SachsenLB.

Karen Bos is medewerker van het Duitslandweb.