Kwakkelende sociaaldemocraten

De SPD steekt in de grote coalitie maar bleekjes af bij de CDU. De christendemocraten stralen door Angela Merkels successen op het internationale politieke toneel. De SPD klaagt er slechts over dat impopulaire binnenlandse besluiten op haar worden afgewenteld. De schade van de afgelopen regeerperiode is nog duidelijk voelbaar bij de sociaaldemocraten.

De meeste commentaren zagen in het aftreden van Platzeck als SPD-voorzitter om gezondheidsredenen vorige week dan ook méér dan alleen diens privéprobleem. “Deze partij sloopt iedereen,” kopte weekblad Die Zeit bijvoorbeeld. Inderdaad lijkt niet alleen Platzeck, maar zijn hele partij aan het kwakkelen. De hoop van de SPD is nu gevestigd op zijn opvolger, Kurt Beck.

De keuze voor deze Rijnlander is enerzijds een veelbelovende oplossing voor de met gebrek aan profiel kampende sociaaldemocraten. Wat Beck volgens velen aan 'grote politieke visioenen' mist, compenseert de populaire minister-president van Rijnland-Palts door zijn vermogen compromissen te sluiten – zowel binnen als buiten zijn partij. En partijen moeten het in deze tijden van vervagende ideologische tegenstellingen vooral van hun compatibiliteit met andere partijen hebben om een zo breed mogelijk publiek aan te spreken.

Anderzijds is de problematiek waar Beck mee te maken heeft, niet van vandaag of gisteren. Zij ligt besloten in de structuur van de sociaaldemocratische partij. Het is de vraag of Beck opgewassen is tegen de problemen van ruim een halve eeuw.

Want de acute bloedarmoede van de SPD is maar voor een deel te wijten aan de nasleep van de zevenjarige regeerperiode met Die Grünen. Weliswaar heeft de sociaal-democratische partij nog nooit zoveel leden verloren als tijdens deze periode. Zo verwacht CDU de komende twee jaar de SPD als partij met de meeste leden af te lossen. Dat is in de 140-jarige geschiedenis van de sociaaldemocratische partij nog niet eerder voorgekomen.

Maar de traditionele kiezersgroep van de SPD is al langer aan het vervagen. De ‘onderdrukte arbeidersklasse’, voor wie de partij in de negentiende eeuw werd opgericht, bestaat als zodanig immers al sinds de vestiging van het systeem van sociale markteconomie na de Tweede Wereldoorlog niet meer.

Het wegvallen van het vertrouwde kiezerspubliek heeft bovendien een sterke interne verdeeldheid binnen de partij tot gevolg. Al sinds de jaren vijftig strijden verschillende stromingen binnen de SPD om de vraag, wie van hen het eigenlijke gedachtegoed van de partij vertegenwoordigt.

Tegen deze achtergrond krijgt de derde wisseling van voorzitter binnen een half jaar een symbolische lading: de SPD is haar gezicht kwijt. Ook dit verschijnsel is niet nieuw. Al sinds Willy Brandt in 1987 wegens partijinterne geschillen terugtrad, hadden zijn opvolgers telkens weer problemen, alle stromingen in de partij onder één noemer te brengen.

Hoewel andere partijen met vergelijkbare problemen te maken hebben – met name de christen-democratische CDU heeft door de voortschrijdende secularisatie haar koers opnieuw moeten bepalen – hebben de sociaaldemocraten momenteel het meest te lijden onder profileringsproblemen.

De huidige generatie SPD-voorzitters bijt haar tanden stuk op de taak, de onder Schröder ingeslagen hervormingskoers voort te zetten en tegelijkertijd het sociale karakter van de partij in ere te houden. Zeven jaar regeren zijn de SPD wat dat betreft niet in de koude kleren gaan zitten.

Na haar tweede regeerperiode – die de partij vooral te danken had aan het succes van haar coalitiepartner, Die Grünen – verloor de SPD haar kiezerspubliek onder andere aan de pas opgerichte Linkspartei. Ook hier steekt trouwens een licht gevoel van déjà vu de kop op: begin jaren tachtig was het nog de nieuwe groene partij, die leden wegsnoepte bij de moegeregeerde SPD.

Deze herhaling van de geschiedenis doet vermoeden dat de sociaaldemocraten het met een structureel probleem in het concept van hun partij te maken hebben. Zij ontlenen hun regeringsmacht aan de grote massa, maar deze straft hen bij elk compromis, dat zij al regerend aangaan, genadeloos af.

Niet alle problemen waarmee de SPD nu worstelt, zijn evenwel typisch sociaal-democratisch. Nog niet al te lange tijd geleden was het de CDU die de wonden van een lange regeerperiode moest likken, die met moeite nieuwe gezichten bij hun ideeën kon vinden en die haar positie maar nauwelijks kon bepalen. Nu verkeert de SPD in die benarde positie.

In het huidige politieke landschap, waarin ideologische tegenstellingen niet langer bepalend zijn, is het niet uitgesloten dat deze cyclus zich over een paar jaar herhaalt. Maar momenteel profiteren de christendemocraten van de alom sterker wordende roep om traditionele normen en waarden en van het succes van Merkel als kanselier. De SPD daarentegen is gedwongen om haar structurele problemen onder ogen te zien.

Carina de Jonge promoveert in München en schrijft regelmatig voor het Duitslandweb.