De Hauptschule, het ongeliefde stiefkind

Het waren de Rütli-leraren zelf die de Hauptschule-discussie bovenaan de politieke agenda plaatsten. Met stip op één. De docenten pleitten er in een brandbrief aan het Berlijnse deelstaatbestuur voor de Hauptschule (vergelijkbaar met het Nederlandse vmbo) op de helling te zetten en te vervangen door een nieuwe schoolvorm – een noodkreet die de Duitse media aanvankelijk bij vergissing in de wereld brachten als oproep om de eigen school te sluiten.

De Rütli-school werd een nationaal rampgebied. Wat heet. Journalisten en cameraploegen belegerden het schoolplein. De media overspoelden het land met de ene na de andere onheilstijding uit de school in de Berlijnse wijk Neukölln. Leerlingen waren niet meer in de hand te houden, ze waren gewelddadig en minachtten en bedreigden hun leraren, die in de klas een geliefd doelwit vormden voor allerhande projectielen. Kortom, een typische Hauptschule, concludeerde Der Spiegel. Het tijdschrift bombardeerde het verfoeide schooltype tot “vergaarbak van geweld”.

Het Duitse onderwijssysteem is complex, het debat om het stelsel te hervormen woedt al jaren. In het voortgezet onderwijs bestaan zo’n zestien schoolsoorten. Het federale stelsel is hier mede debet aan, onderwijs is in Duitsland een aangelegenheid van de deelstaten en elke deelstaat heeft zijn eigen aanpak.

Oorspronkelijke kern van het systeem is de driedeling Hauptschule – Realschule – Gymnasium. Deze verdeling heeft veel weg van het Nederlandse vmbo-havo-vwo. Anders dan het vmbo duurt de Haupschule langer - 6 jaar - en is minder praktijkgericht. Na het examen op je zestiende is het de bedoeling dat de leerling een gecombineerde werk- en leerstage loopt bij een bedrijf.

Critici menen dat de Hauptschule tot vuilnisbak van het Duitse onderwijs is geworden. Het zijn vooral de hopeloze gevallen die op de school terechtkomen: kansarme jongeren met een taalachterstand, vaak met een allochtone achtergrond. Jongeren die er niet vies van zijn elkaar het ziekenhuis in te slaan. Elke vijfde Hauptschüler heeft een ehbo-bezoek van een medeleerling op zijn geweten, rekende Der Spiegel voor.

De belabberde reputatie van de scholen voedt de neerwaartse spiraal. Ouders kijken wel beter uit voor ze hun kind naar een Hauptschule sturen. “De school is een doodlopende weg geworden,” schreven de leraren van de Rütli-school.

Cijfers en onderzoeken staven de sombere conclusies. De laatste PISA-test (2003), een internationaal vergelijkend onderzoek van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), spreekt boekdelen. Duitsland eindigde laag in de middenmoot tussen de 41 landen waarvan de OESO de onderwijsprestaties tegen het licht hield.

Met name de Hauptschule kreeg er in het eindrapport van langs. Meer dan de helft van deze leerlingen had de grootste moeite een eenvoudige tekst te begrijpen. Een ander onderzoek wees uit dat Hauptschule-leerlingen na vijf jaar Engelse les nauwelijks een Engelse zin konden produceren.

Van de ongeveer 330 duizend Hauptschule-examenkandidaten in 2003-2004 verliet een kwart, zo’n 82 duizend leerlingen, hun school zonder diploma. Daaronder waren ruim 15.000 allochtonen.

Afschaffen van de Hauptschule zou het beste zijn, zeggen tegenstanders in koor. Die zijn vooral afkomstig uit het zwart-gele kamp van CDU/CSU en FDP. Zij willen de omstreden schoolvorm samenvoegen met de Realschule. Of, zoals critici van het Duitse onderwijsstelsel al langer bepleiten, het huidige systeem van drie schooltypes moet landelijk plaatsmaken voor de zogeheten Gesamtschule. Daarin zitten leerlingen van alle niveaus een aantal jaar samen in de klas. Zwakke kinderen kunnen zich dan optrekken aan hun slimmere klasgenoten, de ‘trekpaard-theorie’. Tegenstanders van de Gesamtschule wijzen erop dat het omgekeerde ook het geval kan zijn: dat de zwakke leerlingen de sterke in hun val meeslepen.

Voor de pleitbezorgers van een ingrijpende onderwijsvernieuwing op nationaal niveau betekent de recente federalismehervorming echter een fikse streep door de rekening. Deelstaten hebben juist meer zeggenschap gekregen over hun eigen onderwijsbeleid.

De verguisde Duitse driedeling bestaat bovendien zelden nog in zijn pure vorm. Deelstaten hebben een wirwar aan schooltypes in het leven geroepen, vaak combinaties van Haupt- en Realschulen.

Als de laatste PISA-test iets uitwijst, is het wel dat de niveauverschillen onder de deelstaten levensgroot zijn. De prestaties van de Hauptschulen zijn daarop geen uitzondering.

Het zijn met name de zuidelijke deelstaten Beieren en Baden-Württemberg waar de Hauptschulen wél prima functioneren. Daar kiest ruim veertig procent van de leerlingen die op hun tiende de basisschool afsluiten (de Grundschule) nog voor de omstreden schoolvorm, terwijl het aandeel Hauptschule-gangers in steden als Berlijn of Hamburg rond de tien procent ligt. Daar is de school inderdaad tot een vuilnisvat geworden, een Restschule. Het is geen toeval, merkt de conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung fijntjes op, dat de sterkste Hauptschulen zich bevinden in de deelstaten met de laagste werkloosheid.

De meeste probleemscholen bevinden zich in het noorden van Duitsland en dan met name in de grote steden. Daar heersen op Hauptschulen toestanden zoals de docenten van de Rütli-school in hun brandbrief schetsten. Leerlingen die voetballen met prullenbakken, leraren die uit angst voor geweld geen scholier meer terechtwijzen. “De Rütli-school is in Berlijn het topje van de ijsberg”, somberde een Berlijnse politiewoordvoerder. Op minstens dertig Berlijnse scholen is de situatie volgens de politieman compleet uit de hand gelopen.

De gebrekkige integratie van een groot aantal allochtonen in wijken als het Berlijnse Neukölln, Wedding of Kreuzberg is een deel van dit probleem, net als de hoge werkloosheid. Niet voor niets schreven de Rütli-leraren dat hun leerlingen doorgaans de enigen waren die in hun families vroeg opstaan.

Het aandeel allochtonen op Hauptschulen is het hoogst van alle schooltypes in Duitsland, gemiddeld ongeveer twintig procent. Op de Rütli-school is tachtig procent van niet-Duitse afkomst. De Eberhard-Klein Hauptschule in de Berlijnse wijk Kreuzberg haalde in februari het nieuws met een percentage allochtone leerlingen van bijna honderd procent: 334 van de 339 scholieren. “Alleen de leraren spreken Duits”, vatte de Berliner Zeitung samen.

Maar in zwarte wijken zijn ook voorbeelden van goed draaiende Hauptschulen te vinden. De Werner-Stephan-school in het Berlijnse stadsdeel Tempelhof bijvoorbeeld, of de Heinrich-von-Stephan Oberschule in Berlijn-Moabit. Daar resulteren strenge regels, intergratielessen en het geven van eigen verantwoordelijkheid aan leerlingen in lage schooluitval en goede rapportcijfers.

Of wat te denken van de Herbert-Hoover in het Berlijnse Wedding – weliswaar een Realschule, maar wel met 90 procent allochtone leerlingen – waar het schoolbestuur samen met ouders en scholieren een gebod op het spreken van Duits op het schoolplein instelde. Dit tot grote tevredenheid van alle betrokkenen, al stak er kortstondig een politieke storm op toen de verplichting nationale bekendheid kreeg. De school krijgt dit jaar zelfs een prijs voor de maatregel, van de gerenommeerde Reuter-stichting. “Voor de bijdrage aan de verbreiding van respect en tolerantie.”

De barre toestanden op Hauptschulen lijken eerder een maatschappelijke kwestie dan het probleem van een wellicht verouderde schoolvorm. Opdoeken van het verguisde schooltype lost het probleem van uitzichtloze werkloosheid of zwarte wijken niet op. De Duitse discussie over het bestaansrecht van de Hauptschule heeft daarmee nog het meest weg van een uiting van machteloosheid.