De schijn vermijden

Op vertoon van deze magische kaart schrapt Vodafone het basistarief van mobiele telefoonabonnementen. Bij Sony-apparaten kan er 25 procent af. Auto’s worden 15 procent goedkoper. Mercedes Benz stelt wel als voorwaarde: hooguit twee auto’s met korting per jaar – kennelijk om dealers te behoeden voor valse concurrentie van schnabbelende journalisten.

Met het glijmiddel Frixion kan ik 15 procent goedkoper vrijen; dubbel voordeel dus als ik me tegen gereduceerd tarief laat verwennen in massagesalon Dakini, zo leert de rubriek ‘Erotiek’ op de webpagina Journalismus.com. Daar staan ruim vijftienhonderd aanbiedingen voor koopjesjagende bezitters van perskaarten op een rijtje.

Jagen de kortingverstrekkende bedrijven slechts op een kapitaalkrachtige beroepsgroep, of gaat het om meer? De persvoorlichter van luchtvaartmaatschappij Air Berlin deed vorig jaar in een interview met dagblad Welt am Sonntag niet moeilijk. Zijn maatschappij vliegt journalisten – volgens de WamS waren dat er in 2004 dertigduizend – voor de helft. Waarom?

Persvoorlichter Peter Hauptvogel: “We wilden als onderneming meer bekendheid krijgen en journalisten van onze kwaliteit overtuigen.” Heeft dit Air Berlin geholpen bij zijn snelle groei? Knappe jongen die dat, of het tegendeel, bewijst.

Duidelijker aantoonbaar, zeker volgens verhalen aan de borreltafel, is de beïnvloeding bij reis-, auto- en economische journalisten, die zich laten fêteren door bedrijven – in Nederland net zo goed als in Duitsland. Maar de echt corrupten plaatsen zich, anders dan korting-pakkers, buiten het debat tussen ‘fatsoenlijke’ journalisten.

In de Angelsaksische mediacultuur is het praktisch taboe om ook maar een pen van een persconferentie mee te nemen. Nederland ligt, niet alleen geografisch, ergens in het midden tussen Groot-Brittannië en Duitsland. Een internationaal richtsnoer bestaat niet, nationale richtlijnen zijn vaag.

Sommige correspondenten in Duitsland integreren slecht. Hans Verbeek (o.a. Elsevier), voorzitter van de buitenlandse persvereniging VAP, heeft meegemaakt dat een Amerikaanse journalist - en diens Nederlandse collega - erop stonden om een hotelovernachting in het kader van een gesponsord stedenbezoek in Duitsland zelf te betalen.

Vele anderen zijn op dit punt Duitser met de Duitsers. Net als hun Duitse collega’s hebben ze vaak het gevoel dat het op het randje is – misschien dat ze er daarom graag over biechten, zoals uit een kort rondje blijkt. Verbeek: “Ik vlieg wel eens met korting, ik heb een afgeprijsde auto; mijn mobiele telefoon, mijn tijdschriftabonnementen - ook met journalistenkorting. Maar ik bericht niet over auto’s of vliegen. En ik laat me gewoon niet beïnvloeden.”

Verbeek meldt dat veel collega’s klagen hoe vroeger in – het katholieke, dorpse – Bonn alles fijner was dan in het – Lutherse, grootsteedse – Berlijn. Dáár bedong de correspondentenvereniging actief kortingen bij bedrijven en instanties. “Maar ik vind dat niet onze taak.”

In 1973 heeft de Duitse Raad voor de Journalistiek een perscodex opgesteld. Die acht het ‘onverenigbaar’ met aanzien, onafhankelijkheid en taak van de pers om “voordelen van enige aard aan te nemen”. Dus: geen kortingen? “Elke journalist die korting aanneemt, moet goed overwegen of daarbij enig gevaar van beïnvloeding bestaat”, nuanceerde Arno Weyand, lid van de klachtencommissie van de Raad, zes jaar geleden in het vakblad Journalist.

Sindsdien heeft dit vakblad weinig aandacht meer besteed aan dit ‘seizoensthema’, beaamt Hendrik Zörner, voorzitter van de journalistenvereniging DJV. Ook hij vindt de kwestie de “persoonlijke verantwoordelijkheid” van de journalist, of van zijn werkgever. “Uitgeverij Springer heeft zijn journalisten verboden gebruik te maken van kortingen.”

Springers boulevardkrant Bild als lichtend baken voor journalistieke integriteit? ’t Mocht wat. Een vetbetaalde Bild-journalist kan makkelijker ‘nee’ zeggen dan de sappelende freelancer. Bovendien bestaan er betere meetlatten voor integriteit dan het weigeren van kortingen: hun artikelen en uitzendingen bijvoorbeeld. De satiricus Kurt Tucholsky schamperde ooit dat “Duitse journalisten helemaal niet omgekocht hoeven te worden” omdat alleen al een uitnodiging door een notabele het gewenste effect heeft.

Onder de vele kritische Duitse journalisten zullen er zat zijn die wel van kortingen profiteren. Welke invloed er uitgaat van de aanbiedingen is een mooi onderwerp voor een ambitieuze promovendus. In het Duitse ons-kent-ons-wereldje van politici die op de loonlijst staan van grote bedrijven en Bondsdagleden die hun neveninkomsten geheim willen houden, is ook de journalistiek niet verschoond gebleven van schandalen.

Dat weten we dankzij journalisten die niet alleen politici, maar ook zichzelf en collega’s de maat nemen. Eind vorig jaar zegde een groot aantal sportjournalisten hun lidmaatschap op van de vereniging van sportjournalisten VDS. Ze vonden de sfeer tussen sportbonzen en pers in de VDS wat al te gezellig. Zo had de bond te lauw gereageerd op het schandaal rond twee journalisten die zich hadden laten betalen door sportbeoefenaars die op tv wilden komen.

Hun nieuwe organisatie Sportnetzwerk wil ook kritisch berichten over het politiek-commerciële evenement dat WK heet, volgens de regels van een strenge gedragscode. Het is vloeken in de VDS-kerk.

Die nieuwe ‘Mediacodex’ is vorige maand uitgebracht door een andere waakhond: Netzwerk Recherche. Deze journalistenorganisatie bepleit strikte scheiding van commercie en journalistiek. “Journalisten zien af van het aannemen van enigerlei voordeel of gunst”, staat in punt 6. Duidelijk! Dus we mogen geen kortingen aannemen? Mwah. Netzwerk-voorzitter Thomas Leif desgevraagd: “Ik denk dat je dat niet moet doen. Maar ik kan het niet voorschrijven.”

Wat leert mijn eigen Trouw-stijlboek? “Trouw-journalisten behoren geen cadeautjes aan te nemen waarvan de waarde uitstijgt boven die van de gebruikelijke prullaria.” Is 25 procent korting op een Sony-tv een cadeautje? Mijn voorganger in Berlijn, Gerbert van Loenen, vindt dat je nooit aan kortingen moet beginnen. Zíjn voorganger, Co Welgraven, pakte alleen kortingen op artikelen die hij declareerde: “Nooit als ik er zelf voordeel bij had.”

Dat is de juiste houding, vindt adjunct-hoofdredacteur Wim Jansen van Trouw. Verder ziet hij speelruimte. “Zo lang begunstigingen generiek zijn, en de journalist zich ervan bewust is dat iedereen hem probeert te beïnvloeden, kan er niet zo gek veel fout gaan.”

Het mag dus van de baas. Maar toch. Je moet de schijn vermijden, vind ik. Al was het maar voor de eer van de beroepsgroep. Anderzijds moet je ook niet roomser zijn dan de paus. Kortom: ik twijfel. En bij twijfel haal ik niet in, maar vlieg ik. Privé voor het volle pond, voor de krant gereduceerd.

Eric Brassem is sinds 2004 Trouw-correspondent in Berlijn.