Riskant getouwtrek

De hoognodige hervorming van het gezondheidsstelsel vormt één van de belangrijkste peilers voor het bestaansrecht van de huidige regering: op de coalitie van de twee grootste volkspartijen rust de taak om, met behulp van hun grote meerderheid aan zetels, ingrijpende maatregelen in het Duitse sociale stelsel door te voeren. Als deze hervorming niet slaagt, is dat reden genoeg om de regering naar huis te sturen. De vertegenwoordigers van sociaal- en christendemocraten was daarom veel gelegen aan het snel tot stand komen van een compromis.

Maar het overeengekomen hervormingsplan blijkt in zijn huidige vorm niet de kracht te hebben om de regeringspartijen weer bij elkaar te brengen. Integendeel: de bij oppositie en belangenorganisaties omstreden plannen lijken de coalitie juist nog meer te splijten. Geen van beide coalitiepartners heeft immers zin om bij de volgende verkiezingen afgestraft te worden voor een controversieel beleid, waar zij bovendien niet helemaal achter staat. Want noch de SPD, noch de CDU kan zichzelf in het uiteindelijke ontwerp herkennen.

Zo is het debat om de inhoudelijke geschillen bij de gezondheidszorg geleidelijk omgeslagen in een politiek machtsspelletje. En hoe langer het getouwtrek binnen de coalitie duurt, hoe moeilijker het voor Bondskanselier Angela Merkel en SPD-leider Kurt Beck wordt de rust binnen de eigen gelederen te herstellen.

Nu al gelooft volgens een recente enquête bijna één op twee Duitsers niet dat de grote coalitie het verkiezingsjaar 2009 zal halen. Bovendien geeft de meerderheid van de ondervraagden aan, bij eventuele vervroegde verkiezingen een grote coalitie niet meer te zien zitten. Dat betekent dat de regeringspartijen, naarmate de fronten zich verharden, alleen maar meer moeite zullen gaan doen zichzelf van de coalitiepartner te onderscheiden – in de hoop bij een mogelijke val van de regering de electorale schade zoveel mogelijk te beperken.

Een bijkomend probleem voor de partijleiders bij het herstellen van de coalitionaire vrede vormt de interne verdeeldheid, met name binnen de CDU en CSU. De hervormingsplannen voor het gezondheidsstelsel kregen vanuit de christendemocratisch geregeerde deelstaten een storm van kritiek te verduren.

Vooral de welvarende zuidelijke deelstaten vreesden dat de herverdeling van ziekenfondsgelden hen wel eens veel geld zou kunnen gaan kosten. Bijzonder ongemakkelijk is deze voorstelling voor de Beierse minister-president Edmund Stoiber: Beieren kiest – net als Hessen en Nedersaksen – in 2008 een nieuw deelstaatparlement.

SPD-woordvoerders zeggen dan ook Stoiber als "de grootste bedreiging voor de coalitie" te beschouwen. Nadat de CSU-leider eerst maandenlang de hervormingsplannen fel had aangevallen, benadrukte Stoiber afgelopen weekend op het partijcongres van de CSU in Augsburg zijn goede verhouding met Merkels CDU. De reden: door het geruzie in Berlijn was de populariteit van de CSU de afgelopen weken onder de vijftig procent gekomen: een dieptepunt in de naoorlogse geschiedenis van de partij.

Stoibers nieuwe doelwit vormen nu de sociaaldemocraten. In zijn slotrede op het congres verweet hij hen dat zij bij de hervormingen teveel op de rem zouden staan. Daarmee helpt hij Merkel, die nu juist verzoenlijke tonen aanslaat tegen de SPD, van de regen in de drup.

Maar de SPD draagt zelf ook verantwoordelijkheid voor de slechte stemming in de coalitie. De afgelopen dagen roept vooral de linkervleugel van de partij dat ze de hervorming zal blokkeren. Tegelijkertijd hebben SPD-woordvoerders als partijvoorzitter Kurt Beck en fractievoorzitter Peter Struck geen gelegenheid ongemoeid gelaten de ongehoorzaamheid van de deelstaatleiders in de media te berispen.

Wat op het eerste gezicht op bijval voor Merkel lijkt, was in feite een poging om haar zwakte als partijleidster nog eens te onderstrepen. Bovendien waren de gevechten binnen de CDU/CSU een welkome mogelijkheid voor de SPD-leiders de aandacht van de eigen conflicten met de linkervleugel van hun partij af te leiden.

Het gevolg was een onverkwikkelijke mediastrijd, die met het oog op Stoibers recente uitlatingen voorlopig nog niet ten einde lijkt. De betrokken partijen lijken daarbij wel op de tovenaarsleerling uit Goethes beroemde ballade: heen en weer geslingerd tussen regeringsverantwoordelijkheid en partijbelangen kunnen zij de zelf opgeroepen geesten niet meer temmen.

Guido Westerwelle, lijsttrekker van de liberale oppositiepartij FDP, sprak in de Frankfurter Allgemeine Zeitung misprijzend van een "interviewoorlog". De voorzitter van Die Grünen, Reinhard Bütikofer, verweet de coalitiepartijen een compleet gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel.

Merkel en Beck hebben alle reden om de interne machtsstrijd te beeindigen. Er bestaat immers nauwelijks een werkbaar alternatief voor de grote coalitie. Volgens de laatste peilingen zijn CDU en SPD nu ongeveer even groot. In het geval van een nieuwe regeringscombinatie zou de oppositie de regering weer sterk kunnen blokkeren bij het doorzetten van hervormingen – net als in de tweede periode van de regering-Schröder.

Als de conflicten binnen de coalitie nog lang aanhouden, zou dat bovendien tot onherroepelijke schade voor de twee grootste partijen in de kiezersgunst kunnen leiden en daarmee tot een versplintering van het politieke landschap. In het ergste geval profiteren extreem-rechtse partijen het meest van het onvermogen van de coalitiepartners. Observatoren wijzen in dit verband op de snelle opkomst van de NPD tijdens de eerste grote coalitie in Duitsland tussen 1966 en 1969.

Als de regeringspartijen zich niet snel op het eigenlijke doel van hun samenwerking bezinnen - een efficiënt en daadkrachtig hervormingsbeleid - verspeelt de grote coalitie niet alleen haar bestaansrecht, maar brengt zij de Duitse democratie ook ernstige schade toe.

Carina de Jonge is germaniste en promoveert in München.