Het eeuwige Duits-Poolse ongemak

Niet voor de eerste keer in de afgelopen jaren belandde een schip van een Duitse rederij vannacht in ‘vijandige wateren’. En ook ditmaal ging het eigenlijk om niets: sigaretten- en alcolholcontroles. Maar de symbolische waarde van het incident is groot. Het passagiersschip zou drie vermomde Poolse douaniers uit Szczecin aan boord hebben gehad. Du moment dat het schip Polen in voer manifesteerden de drie douaniers zich met veel tamtam. Dat zette kwaad bloed bij de Duitse kapitein, die weigerde mee te werken. Jawel, ook dit is de Europese Unie. Szczecin hoorde tot 1945 bij Duitsland en droeg de naam Stettin. Het tegenwoordige stadsbestuur staat bekend om zijn fel anti-Duitse tonen. Want voor je het weet komt zo’n pleziervaartuig Polen heroveren!

Er hoeft de komende dagen maar één Duitse columnist of cartoonist met iets te olijke kwinkslagen over dit spiegelgevecht op de Oostzee te verhalen, of de Pools-Duitse betrekkingen staan weer onder hoogspanning - en het naderende Poolse staatsbezoek op losse schroeven. Want er is maar weinig voor nodig om minister-president Jaroslaw Kaczynski zijn bezoek aan ambtgenoot Angela Merkel, gepland voor 30 oktober aanstaande, te laten afzeggen. De afgelopen maanden hebben hij en zijn tweelingbroer Lech, de Poolse president, menig Duits-Pools overleg gefrustreerd, om niet te zeggen gesaboteerd. Om niets.

Zou het toeval zijn dat premier Kaczynski – áls hij komt – op de 30e oktober arriveert? Op 29 oktober eindigt de tentoonstelling Erzwungene Wege, die door Kaczynski en de zijnen scherp werd veroordeeld. Nog afgelopen donderdag begon de scheepsklok van het schip de Wilhelm Gustloff, in 1945 vol Duitse vluchtelingen tot zinken gebracht door Sovjetrussische torpedo's, voortijdig aan zijn thuisreis. De klok was speciaal voor de tentoonstelling in bruikleen gegeven, maar onder druk van Warschau werd het object ruim voor het einde van de tentoonstelling weer teruggeëist. 

CDU-parlementariër Erika Steinbach is met haar Bund der Vertriebenen (BdV) het brein achter deze tentoonstelling over de verdrijvingen van Duitsers en andere Europeanen in de twintigste eeuw. Maar voor de Kaczynski’s is ze niet alleen het brein achter de tentoonstelling, maar ook het duivelse brein. Premier Jaroslaw onderbrak speciaal zijn vakantie om op de openingsdag van 'Erzwungene Wege' demonstratief een bezoek af te leggen aan het voormalig concentratiekamp Stutthof aan de Oostzee, waar veel Polen zijn omgebracht. Hij deed dat om, zo liet hij weten, de Duitsers voor eens en altijd duidelijk te maken wie de daders zijn (zij) en wie de slachtoffers (de Polen; joden spelen niet zo'n rol in de Poolse geschiedschrijving).

Tezelfdertijd kreeg bondspresident Köhler er vanuit Warschau ongenadig van langs voor het houden van een genuanceerd betoog waarin voor de Duitse slachtoffers van de verdrijvingen een plaatsje was ingeruimd. Bijzonder beroerd was daarbij de timing van Günter Grass, ereburger van Gdansk/Danzig vanwege zijn inzet voor de Pools-Duitse betrekkingen, die juist in die dagen met zijn SS-verleden op de proppen kwam. Maar van Grass' realiteitsbesef getuigde weer zijn weigering van de Görlitzer Brückepreis, kort daarvoor. Die zou hem aan de grensrivier worden uitgereikt voor het overbruggen van Pools-Duitse spanningen. En op de achtergrond zeurt de Poolse woede over de Duits-Russische oliepijpleiding, die mede door toedoen van ex-bondskanselier Schröder met een grote boog om Polen is gepland.

Alsof het allemaal nog niet genoeg was, werd president Lech Kaczynski door een columnist van de tageszeitung met een aardappel vergeleken. Voor straf bleef hij weg bij een topoverleg en werd op zijn presidentiële website de politiek correcte, groen-linkse taz gelijkgesteld aan de nationaal-socialistische Der Stürmer.

Zelfs in het Poolse dagblad Fakt, dat notabene uitgegeven wordt door de Duitse Springer-pers, zijn felle anti-Duitse tonen te lezen. Die krant weet precies waarmee je kunt scoren in Polen. Gelukkig weet het verlichte, bereisde deel der natie best dat de BRD een staat is waarin het Derde Rijk schuldbewust op de dagschotels van televisie, educatie, politiek, kunst en wetenschap is gezet.

Bondskanselier Merkel steunt de BdV van haar partijgenote Steinbach. Dat is dan ook geen club die 'de geschiedenis wil herzien'. Laat staan dat Steinbach het verdient als ‘fasciste’ te worden gebrandmerkt, wat niet alleen onder rechtse Polen maar ook onder linkse Duitsers in zwang is. Maar de Duitse regering maakt niet openlijk gehakt van de salonfähige Poolse visie op haar burgers als eeuwige nazi's, dan wel eeuwige imperialisten (het communistische vijandbeeld, maar toch omarmd door oud-dissidenten als de Kaczynki’s).

In het aardappel-incident heeft Merkel Warschau diplomatiek laten merken dat het niet aan een regering is om te bepalen wat in kranten wordt geschreven. En bij 'Gezwungene Wege' liet ze voelen dat in een civil society waardeoordelen over cultuur in het vrije debat worden gevormd. Die discussie was heftig genoeg, net als bij tentoonstellingen over nazi-beeldhouwer Arno Breker, over schilderkunst in de DDR of over de Wehrmacht.

Het probleem van de Kaczynski-orde is dat zij staat en maatschappij amper weten te scheiden. Dat blijkt ook wanneer een Heimatvertriebene, als een van de weinigen uit die groep mensen, tot aan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg wil procederen om een schadevergoeding voor in Polen teloorgegane bezittingen te krijgen. De Duitse regering kan niet ingaan op de Poolse roep de man de mond te snoeren, want hij maakt slechts gebruik van zijn burgerrechten. President Kaczynski heeft in zijn vorige functie als burgemeester van Warschau eens gedreigd zo’n privé-claim te laten beantwoorden met een claim van de Sejm, het Poolse parlement, op vijftig miljard euro van de Duitse staat voor herstelbetalingen – een groteske reactie.

Het diplomatieke devies van de Duitse regering lijkt: afwachten tot de Kaczynski's zichzelf onmogelijk hebben gemaakt en ondertussen de zo gewenste dialoog met de Poolse samenleving blijven zoeken. Deze strategie lijkt vruchten af te werpen. De Kaczynski-partij Recht en Gerechtigheid, die moraal en fatsoen hoog in het vaandel draagt, stond onlangs onder grote druk vanwege het omkopen van politieke tegenstanders, gefilmd in een hotelkamer. Volgens de peilingen is de partij in een vrije val geraakt.