Merkel verschijnt waar Osthoff verdwijnt

Dus ga je opgewekt aan de slag met de geringe informatie waarover je wél beschikt. De Süddeutsche Zeitung was daarbij onmiskenbaar in het voordeel. De krant had Susanne Osthoff – want om haar gaat het – eerder gelauwerd vanwege de betoonde heldenmoed en medemenselijkheid tijdens de Irak-oorlog. Zij was achtergebleven in het oorlogsgebied toen de meeste buitenlanders het wijselijk hadden verlaten. En zij voorzag behoeftige Iraki’s van voedselpakketten toen de Amerikanen hun bommen gooiden.

Dat zij was getrouwd – of getrouwd was gewéést – met een Jordaniër (of een Iraakse stamleider, daarover liepen de versies uiteen), getuigde van haar Weltoffenheit. Aan het feit dat zij haar twaalfjarige dochter in Duitsland had achtergelaten, gingen de meeste media grootmoedig voorbij. Over haar privéaangelegenheden wilde men niet oordelen. Osthoff werd te groot geacht voor een proeve van kleinburgerlijkheid. “Zonder mensen als zij, zouden wij allen armer zijn”, dweepte het dagblad Der Tagesspiegel.

Na bestudering van de video-opnamen die haar ontvoerders van haar hadden gemaakt, stelden de kranten vast dat zij ongebroken was. Terwijl haar eveneens ontvoerde chauffeur tot een hoopje ellende was gereduceerd, richtte zij zich fier op, en wendde zij haar geblinddoekte hoofd naar de camera. Als ondubbelzinnig blijk van zelfbewustzijn, zo heette het.

Ondanks ontmoedigingen van het ministerie van Buitenlandse Zaken, speculeerde men ongeremd over de motieven van de ontvoerders. Als zij de regering tot een revisie van de betrekkingen met Irak wilden bewegen – zoals zij aanvankelijk suggereerden – zag het er somber uit voor Osthoff. Want bondskanselier Angela Merkel had zich gevoelloos getoond voor politíeke chantage.

Deze formulering liet echter de mogelijkheid van betaling van losgeld open. En daarmee leek het thuisfront geen enkele moeite te hebben. Integendeel. De Franse en de Italiaanse regering blijken ook telkenmale bereid om in dit soort crisissituaties de beurs te trekken. Waarom zou de Duitse regering zich aan dit gegroeide gebruik onttrekken? Vrijwel geen enkele commentator voelde zich geroepen de autoriteiten tot onverzettelijkheid aan te sporen – al leek oud-bondskanselier Helmut Schmidt (die in 1977 internationaal aanzien verwierf met de gewapende bevrijding van gijzelaars in Mogadishu) zich in stilte te verbijten.

Het Italiaanse en Franse voorbeeld kreeg in nog een ander opzicht navolging: op voorspraak van Anja Osthoff, de zus van Susanne, maakten de Duitsers met nachtwakes en betogingen hun voorkeur voor een vreedzame oplossing van de gijzelingscrisis kenbaar.

Hun gebeden werden verhoord: op 18 december werd de archeologe voor de Duitse ambassade in Bagdad afgezet. Ongedeerd. Haar landgenoten wachtten hartstochtelijk op een levensteken. Of op een dankbetuiging aan al diegenen die zich voor haar vrijlating hadden ingezet. En misschien mochten zij ook nog wel getuige zijn van de hereniging met haar dochter. Veel Duitsers staan rondom kerstmis open voor dit soort dingen.

Maar Susanne Osthoff was hun niet ter wille. Eerst hulde zij zich dagenlang in stilzwijgen. Vervolgens gaf ze te kennen voorlopig niet naar Duitsland te willen terugkeren. Ten slotte verscheen zij in burqa op de televisie, en verweet zij de regering zich onvoldoende voor een snelle vrijlating te hebben ingespannen.

Op dat moment vroegen Duitse commentatoren zich vertwijfeld af wie zij nu precies hadden geëerd: een reëel bestaand slachtoffer van een ontvoering, of een zelf gecreëerde held? Het antwoord werd het afgelopen weekeinde gegeven door het weekblad Focus. Medewerkers van de inlichtingendienst BND hadden na de vrijlating van Osthoff een klein deel van het losgeld – in totaal naar verluidt 5 miljoen dollar – in haar kleding aangetroffen. Met deze summiere informatie ontketende het een wedloop in speculaties. Die culmineerde in de these dat Osthoff gemene zaak heeft gemaakt met haar ontvoerders.

Wat de toedracht van het curieuze geval ook mag zijn, het kan dienen als illustratie van een oermenselijke ondeugd. Eerst voorzag Osthoff in de behoefte aan heldendom en morele autoriteit. Toen zij vervolgens niet bleek te voldoen aan de verwachtingen die van haar werden gekoesterd, werd zij eendrachtig tot non-persoon verklaard. Osthoff had niet helemaal ongelijk toen zij haar landgenoten verweet een hetze tegen haar te voeren.

De politíeke moraal van de casus-Osthoff is minder eenduidig. In eerste instantie oogstte de regering van Angela Merkel overwegend lof met haar kalme en doelmatige crisismanagement. Dat zij de gijzelaars verregaand tegemoet is gekomen – zoals kan worden opgemaakt uit het feit dat Osthoff in het bezit bleek te zijn van een deel van het losgeld – doet aan de positieve waardering vooralsnog geen afbreuk.

De media hadden al een voorschot genomen op deze toedracht, en namen de voetnoot bij de onthullingen over Osthoff voor kennisgeving aan. Als er al enige verontwaardiging werd geventileerd, had die betrekking op de dubieuze rol die Osthoff mogelijk heeft gespeeld.

Maar Merkel lijkt boven alle kritiek verheven. Een overdonderend grote meerderheid van de Duitsers – ruim 85 procent – heeft volgens opinieblad Der Spiegel vertrouwen in de kanselier. Haar beheerste, nuchtere benadering van de politieke werkelijkheid wordt – na de opwinding waar de robuuste regeringsstijl van Gerhard Schröder (SPD) voortdurend aanleiding toe gaf – als een weldaad ervaren.

De Bondsdag voorziet ruimhartig in de kennelijke behoefte aan politieke rust, getuige zijn onwil om de zogenoemde BND-affaire (de vermeende hand en spandiensten van de geheime dienst aan de Amerikanen) aan een parlementair onderzoek te onderwerpen.

De vraag is of deze consensus zal zijn bestand tegen de, door het ministerie van Buitenlandse Zaken bevestigde, ontvoering van twee Duitse ingenieurs in Irak. Wat de afloop van deze zaak ook moge zijn: ze wekt twijfel over de wijsheid van betaling van losgeld aan criminelen. Vroeger of later zal Merkel het verwijt krijgen dat zij met de vrijkoping van Susanne Osthoff andere Duitsers tot doelwit van ontvoerders heeft gemaakt, en zal opnieuw een Duitse heldin van haar voetstuk vallen.

Sander van Walsum is Duitsland-correspondent van De Volkskrant.

FAZ.NET
Der Fall Osthoff