‘Wat gaan ons de internationale debatten aan?’
Baden-Württembergse inburgeringstest ver van realiteit
24-jan-2006
“Wat gaan ons de internationale inburgeringskwesties aan? Wij zijn hier in Baden-Württemberg,” aldus de woordvoerster van het deelstaatministerie van Binnenlandse Zaken in een telefonisch vraaggesprek. Deze korte verklaring zegt veel over de smalle basis die aan de vragenlijst ten grondslag ligt.
Maar ook de door haar gesuggereerde praktijkgerichtheid wordt door de vragenlijst niet waargemaakt. Daarvoor berusten de vragen te zeer op generalisaties, zoals blijkt uit de voorbeelden "Waren de daders van 11 september 2001 in uw ogen terroristen of vrijheidsstrijders?" of "Mogen homoseksuelen openbare ambten bekleden?". Na openbaarmaking van de lijst kwam zij dan ook meteen onder vuur te liggen.
Niet alleen het intieme karakter van sommige vragen, ook het feit dat zij uitsluitend aan moslims werden voorgelegd, stuitte op afkeuring bij SPD, FDP, Linkspartei en Grünen. Afgezien daarvan betwijfelden bijna alle partijwoordvoerders of je iemands overtuigingen door middel van een vragenlijst kunt toetsen. Duitse moslimorganisaties overwegen een aanklacht tegen de volgens hen discriminerende regeling. Het voorstel van Die Grünen om op federaal niveau een verandering af te dwingen, vond afgelopen donderdag echter geen meerderheid in de Bondsdag.
VerdedigingHet ministerie staat ondanks de felle kritiek nog steeds achter de inburgeringstest: "Een gesprek over de grondwet kan niet discriminerend zijn," aldus deelstaatminister van Binnenlandse Zaken Heribert Rech in zijn redevoering ter verdediging van de maatregel in de Bondsdag op 19 januari. Maar vergeleken bij eerdere persverklaringen heeft Baden-Württemberg de afgelopen dagen al veel water bij de wijn gedaan.
Zo wordt het woord 'moslims' sinds vorige week in persberichten en mondelinge verklaringen zoveel mogelijk vermeden. Rech benadrukte afgelopen donderdag dat de vragenlijst niet alleen bedoeld is voor burgers van islamitische komaf. Bovendien hoeven niet alle kandidaten uit moslimlanden het vraaggesprek af te leggen, aldus Rech. De vragenlijst is bedoeld voor kandidaten wier trouw aan de grondwet ter discussie staat – los van hun geloof.
In een persbericht van december vorig jaar liet het ministerie daarentegen nog uitdrukkelijk weten dat “met name moslims” in conflict dreigen te komen bij de verklaring van trouw aan de grondwet. Die is verplicht voor iedereen die Duits staatsburger wil worden. Om te voorkomen dat deze kandidaten een verklaring afleggen die “niet strookt met hun innerlijke overtuiging”, zou hun houding in een vraaggesprek moeten worden getoetst.
UitvoeringDe voorwaarden voor het verkrijgen van de Duitse nationaliteit zijn in de federale wetgeving vastgelegd. Een van deze inburgeringscriteria vormt de erkenning van het “op vrijheid gerichte democratische beginsel van de grondwet” – de voorwaarde die Baden-Württemberg voortaan strenger wil toetsen.
De uitvoering van deze en andere wetten ligt in het Duitse federale stelsel namelijk in handen van de afzonderlijke deelstaten. Dit systeem biedt de deelstaatregeringen goede mogelijkheden binnen de kaders van de federale wetgeving op de eigen situatie in te spelen. Daarom worden maatregelen op deelstaatniveau in de rest van het land vaak met interesse – als voorbeeld voor het eigen beleid – waargenomen. De Baden-Württembergse vragenlijst trok daarbij internationale aandacht.
Europees vraagstukHet integratievraagstuk speelt immers ook elders in Europa al enkele decennia. Nederland bijvoorbeeld werkt al ruim tien jaar aan de ontwikkeling van inburgeringsprogramma's. Deze richten zich op alle nieuwkomers, ongeacht herkomstland of geloof.
De Baden-Württembergse maatregel beweegt zich echter niet of nauwelijks in de context van het al oudere Europese integratiedebat. Maar de vragenlijst vormt ook geen verwerking van ervaringen op regionaal niveau. In plaats daarvan speelt zij vooral in op de relatief recente onzekerheid, die sinds de aanslagen van 11 september 2001 in de relatie tussen de moslims en de westerse wereld heerst.
Dat wordt niet alleen zichtbaar in de vragenlijst – "Vindt u dat de joden verantwoordelijk zijn voor al het kwaad in de wereld en achter de aanslagen van 11 september zitten?" – maar ook in de argumenten waarmee de deelstaatregering in persverklaringen het invoeren van de test motiveert. De onderzoeken waarop zij zich beroept, dateren vrijwel uitsluitend van na 2001.
BeeldvormingHet beeld van de Duitse moslimbevolking dat op grond van dit materiaal geschetst wordt, is weinig gedifferentieerd. Geen wonder: de gebruikte onderzoeken zijn oorspronkelijk bedoeld om de diverse standpunten van deze bevolkingsgroep in kaart te brengen en niet om algemene voorspellingen over het gedrag van ‘de moslim’ te doen.
Zo haalt het ministerie een enquête onder Turken aan, waarin 47 procent van de ondervraagden de stelling onderschrijft dat zij niet willen ‘verduitsen’. De kritiek hierop luidt dat zolang niet bekend is wat de respondenten hier precies onder verstaan, deze statistiek geen uitsluitsel geeft over hun houding met betrekking tot de grondwet – om over de mening van de overige 53 procent maar helemaal te zwijgen.
Ook het in een persbericht genoemde essayistisch werk van auteurs als de Nederlandse VVD-politica Ayaan Hirsi Ali en de sociologe Necla Kelek kan volgens critici niet als handboek over de mentaliteit van moslims dienen: deze werken zijn in de eerste plaats als polemiek bedoeld en niet als sociologisch portret van een bevolkingsgroep.
Gesprek
De smalle theoretische basis van de vragenlijst en haar afstand tot de alledaagse realiteit in het immigratieland Duitsland vallen moeilijk te verhelen – ook als zij voortaan niet meer uitsluitend voor moslims wordt ingezet. Het praktisch nut van de leidraad is daarom twijfelachtig.
Dat is jammer, want ook onder Duitsers bestaat geen enigheid over de inhoud van ‘Duitse’ of ‘Europese’ waarden. Het door minister Rech geëiste “gesprek over de grondwet” is inderdaad belangrijk – maar niet alleen voor nieuwkomers en niet in de vorm van een eenzijdige ondervraging.
