Afscheid van rood-groen?

De bondsregering van SPD en Die Grünen moet vrezen voor een vroegtijdig einde. De rood-groene coalitie presteert dermate beroerd en is dusdanig impopulair, dat het twijfelachtig is of zij haar kommervolle bestaan weet te rekken tot de volgende Bondsdagverkiezingen, eind 2006. Aldus het gevoel van steeds meer Duitsers. Illustratief voor dit gevoel is dat weekblad Der Spiegel deze week zijn omslag vult met een ondergaande zon in de kleuren van de coalitiepartijen en de begeleidende woorden "Het lange afscheid van rood-groen".

Uiteraard komt de onvrede met de regering van bondskanselier Gerhard Schröder (SPD) niet uit de lucht vallen. Incidentele oplevingen daargelaten staat rood-groen al sinds haar herverkiezing, eind 2002, in de opiniepeilingen een straatlengte achter op oppositiepartij CDU/CSU. Van de verschillende oorzaken die daarvoor zijn aan te wijzen, is de voornaamste wel het uitblijven van succes bij de bestrijding van de massawerkloosheid. Onder Schröder, die bij zijn aantreden in 1998 verkondigde een herverkiezing onwaardig te zijn indien onder zijn regie het werkloosheidscijfer van vier miljoen "niet duidelijk werd terugbracht", is het aantal Duitsers zonder baan zelfs gestegen, tot een naoorlogse recordhoeveelheid van 5,2 miljoen. Peilingen tonen aan dat vrijwel niemand in Duitsland nog gelooft dat rood-groen de klus na zes en een half jaar regeren alsnog gaat klaren.

De afgelopen weken hebben zich echter ontwikkelingen voorgedaan die de regering-Schröder in acuut levensgevaar kunnen brengen. Zo is daar de visum-affaire rondom minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer. Naar is gebleken was Fischer jaren geleden al op de hoogte van de illegale verspreiding van Duitse visa in de Oekraïne - zonder in te grijpen. Hoewel Schröder Fischer tot nog toe de hand boven het hoofd heeft gehouden - wat binnenkort kan veranderen, wanneer Fischer voor een onderzoekscommissie moet verschijnen, heeft het aanzien van Fischer als moreel geweten van Die Grünen flinke schade opgelopen. Dat kan kwalijke gevolgen hebben voor de regering: veel kiezers van Die Grünen steunen rood-groen niet zozeer omwille van de samenwerking met de SPD - als juniorpartner voelen zij zich vaak tekortgedaan door de grote broer - maar omdat zij de voormalige protestpartij beschouwen als laatste garantie voor fatsoen in een kabinet dat onder de noemer van sociaal-democratie op hardvochtige wijze saneert. Als boegbeeld Fischer van zijn voetstuk valt, kan het snel zijn gedaan met de steun van deze kiezers. Teken aan de wand is dat Fischer het predikaat ‘meest populaire politicus van Duitsland’ afgelopen week voor het eerst sinds mensenheugenis heeft moeten afstaan - aan een voorman van de CDU.

Van nog groter belang is het verkiezingsdrama dat zich vorige week afspeelde in de kleine deelstaat Sleeswijk-Holstein. Hoewel rood-groen tijdens de verkiezingen van de landdag in Kiel op 20 februari haar meerderheid ternauwernood had weten te behouden, kwam zittend minister-president Heide Simonis (SPD) vrijdag welgeteld één stem van de afgevaardigden tekort om herkozen te worden. Hoogstwaarschijnlijk is sprake van een dissident binnen de eigen partij. De schade is aanzienlijk: behalve op enorm gezichtsverlies - zelfs de eigen politici lijken zich nu tegen de partij te keren - wordt de SPD in Sleeswijk-Holstein nu getrakteerd op noodgedwongen samenwerking met de CDU in een grote coalitie. Aangezien de sociaal-democraten zijn aangewezen op de christen-democraten, verkeert de CDU in Kiel nu in een machtspositie. Simonis is inmiddels teruggetreden en maakt vermoedelijk plaats voor CDU-lijsttrekker Harry Carstensen.

Verder moeten de gevolgen van ‘Sleeswijk’ voor de centrale regering in Berlijn niet worden onderschat. In de federale bondsrepubliek beïnvloeden uitslagen van regionale verkiezingen vaak de landelijke machtsverhoudingen. Zetelverlies in een deelstaat betekent doorgaans verlies van invloed in de Bondsraad, de deelstatenvertegenwoordiging die wetgeving uit de Bondsdag op onderdelen kan blokkeren. Op dit punt ziet het er somber uit voor Schröder: na het debacle van Kiel beschikt de combinatie rood-groen in nog slechts één van de in totaal zestien deelstaten over de macht. Dat is in Noordrijn-Westfalen, de deelstaat met de meeste inwoners van Duitsland en van oudsher een SPD-bolwerk. Uitgerekend hier ondergaat de levensvatbaarheid van rood-groen binnenkort de ultieme test: op 22 mei vinden er deelstaatverkiezingen plaats. Wint de CDU, dan verwerft zij een tweederde meerderheid in de Bondsraad en kan zij zoveel wetgeving blokkeren dat rood-groen de facto buitenspel komt te staan. Vervroegde verkiezingen komen dan een flinke stap dichterbij. Niet voor niets worden de verkiezingen in Noordrijn-Westfalen beschouwd als vervroegde Bondsdagverkiezingen. De peilingen voorspellen weinig goeds voor de SPD: de sociaal-democraten zouden op ongeveer 30 procent kunnen rekenen, tegenover ruim 40 procent voor de CDU.

Een mogelijke noodgreep voor Schröder is het vormen van een grote coalitie op federaal niveau. De kanselier zou de oppositie met een beroep op het landsbelang kunnen verzoeken een deel van de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor alle misère en impopulaire maatregelen. Dat zou zijn eigen regering enigszins uit het kwade daglicht halen. Schröder slaagde eerder in deze opzet met onder andere Hartz IV, de gewraakte werkloosheidswet die tot stand kwam met medewerking van de CDU en die de populariteit van de oppositie tijdelijk parten speelde. Vorige week herhaalde hij deze zet, door met Edmund Stoiber (CSU) en Angela Merkel (CDU) in een topoverleg onder andere de werkloosheid te bespreken. De CDU heeft echter geleerd: afgelopen zondag liet partijleider Angela Merkel in boulevardblad Bild al weten niets in een grote coalitie te zien. De CDU wacht liever af tot de regering van SPD en Die Grünen vanzelf haar laatste adem uitblaast. Op 22 mei zou het zover kunnen zijn.

Mark Schenkel is historicus. Regelmatig schrijft hij artikelen voor het Duitslandweb.