Jaaroverzicht 2005: Tegen de regels

Robert Hoyzer heeft voor de grootste schandvlek gezorgd in de geschiedenis van het Duitse betaalde voetbal. Hij overtrad de regels door te wedden op wedstrijden die hij zelf als scheidsrechter floot. “Zonder aanleiding”, zo luidde het gerechtelijk oordeel, “heeft hij verzaakt bij zijn belangrijkste plicht als scheidsrechter” en bracht daarmee de complete competitie in diskrediet. Het is niet verwonderlijk dat zijn gevangenisstraf opvallend hoger uitviel dan de geëiste voorwaardelijke straf. Duitsland liet de buitenwacht zien hoe het land omgaat met mensen die zich niet aan de regels houden.

Regels werden ook overtreden in Oekraïne, waar het Duitse consulaat dermate vrijgevig visa uitdeelde, dat ook smokkelaars, criminelen en prostituees Duitsland mochten binnenreizen. Althans, zo beweerde de christen-democratische oppositie. Haar leider Angela Merkel (CDU) sprak ferme taal: “We zullen zo duidelijk en streng als nodig is alles wat zich heeft afgespeeld aan het licht brengen”. En dus werd minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer (Die Grünen) op het matje geroepen om voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek voor draaiende camera’s zijn beleid te komen verdedigen.

Duidelijk werd daaruit vooral dat de oppositiepartijen in eerdere regeringen precies hetzelfde beleid hadden gevoerd. De poging van de oppositie om de rood-groene Bondsregering in aanloop naar de belangrijke verkiezingen in de deelstaat Noordrijn-Westfalen - die eveneens door Die Grünen en SPD werd geregeerd - in diskrediet te brengen mislukte daarmee. Dat voorkwam evenwel niet dat de regering daar een historische nederlaag behaalde. Dat was voor kanselier Gerhard Schröder (SPD) zo moeilijk te verkroppen, dat hij nog op de verkiezingsavond zelf vervroegde Bondsdagverkiezingen aankondigde.

Met die oproep gaf Schröder feitelijk aan de regels te zullen overtreden. Om een herhaling te voorkomen van de politieke wantoestanden die in de jaren dertig van de vorige eeuw tot de opmars leidden van de nationaal-socialisten, biedt de Duitse grondwet de mogelijkheid van vervroegde verkiezingen namelijk niet. Gespannen speculeerden politici, juristen en media daarom over de verwachte strategie van Schröder.

Vrij snel werd duidelijk dat hij zou trachten door dezelfde achterdeur te ontsnappen waardoor zijn voorgangers Willy Brandt en Helmut Kohl hem vóórgingen: hij zou zorgen dat hij een verzoek om vertrouwen aan de Bondsdag niet zou overleven. Met welk argument hij daarvoor wilde zorgen bleef evenwel een grote verrassing. Schröder voerde de spanning op door aan te kondigen pas een maand later de vertrouwensvraag in de Bondsdag te zullen stellen. Ondertussen kwam de verkiezingsstrijd langzaam maar zeker op gang.

Uiteindelijk gooide Schröder het op 1 juli op de onwerkbare combinatie van zijn controversiële hervormingsbeleid en een minimale meerderheid van vier zetels in de Bondsdag: dat was feitelijk hetzelfde als géén meerderheid. Waarna bondspresident Köhler en na hem het constitutionele gerechtshof, het Bundesverfassungsgericht, zich over de legitimiteit van de kwestie mochten buigen. Zo stellig als maar kon keurden beide instituties Schröders handelen goed en maakten daarmee duidelijk dat de grenzen van de Duitse rechtstaat hier opnieuw gedefinieerd werden.

De verkiezingen die vervolgens op 18 september plaatsvonden zullen het meest worden herinnerd aan de wonderlijke noviteiten waar de politiek mee te maken kreeg. Zo was daar de plotselinge dood van een kandidate in Dresden, waardoor de verkiezingen heel even dreigden te worden uitgesteld. Uiteindelijk gebeurde dat alleen in een kiesdistrict in Dresden, waardoor de officiële verkiezingsuitslag twee weken op zich liet wachten. Ook deze gang van zaken werd als onrechtmatig bij het constitutionele gerechtshof aangekaart – maar wederom zonder succes.

Dat de zittende bondskanselier de verkiezingen verloor, maar zijn politieke tegenstanders na bekendmaking van de uitslag voorhield te hebben gewonnen, was een tweede noviteit. Voor het eerst in de naoorlogse Duitse geschiedenis hadden de verkiezingen schijnbaar twee winnaars opgeleverd – daar hielp ook de verongelijkte uitroep van Merkel niet tegen dat haar tegenstander zich niet aan de regels hield. Schröder blufte met overtuiging en slaagde er in de latere coalitiepartners van CDU/CSU flink te imponeren. Het bleek een slinkse onderhandelingsstrategie voor zijn partij. Zelf hield Schröder het vervolgens voor gezien, waarna zijn tegenstander Angela Merkel zich tot eerste vrouwelijke bondskanselier van Duitsland mocht uitroepen.

Na Schröder leek het alsof ook Otto Schily niet door de achterdeur wilde vertrekken. De sociaal-democratische minister van Binnenlandse Zaken nam eveneens geen plek in de nieuwe regering, maar vertrok niet voordat hij zich zo impopulair mogelijk had gemaakt. Op de valreep van zijn ministerschap liet hij de federale recherche (het Bundeskriminalamt, BKA) een inval doen bij de redactie van het opinieblad Cicero en bij één van diens journalisten thuis. Deze zou vertrouwelijke informatie van het BKA hebben gebruikt in een artikel over terrorisme. De actie riep nare herinneringen op aan de inval bij de Spiegel-redactie die veertig jaar eerder een kabinetscrisis veroorzaakte.

Het is een opmerkelijke ontwikkeling voor een advocaat die in de jaren zeventig opkwam voor de meest linkse en staatsondermijnende actievoerders en nu schermt met de bezwering “Zo kun je niet omspringen met de staat”. Kwade stemmen beweren dat Schily er vooral persoonlijk genoegen in schiep zijn macht te kunnen laten gelden. In ieder geval heeft hij de grens tussen staat en media – ten koste van die laatste – danig aangetast.

Zelf zal het hem niet meer raken, want hij is niet meer in functie en dus feitelijk onaantastbaar. Dat bleek maar weer toen zijn naam in verband werd gebracht met het schandaal rond geheime CIA-vluchten en -ontvoeringen in Europa. Zijn opvolger moest erbij aan te pas komen om voor de Bondsdag te verdedigen waarom Schily al anderhalf jaar op de hoogte was van een illegale ontvoering van een Duits staatsburger door de CIA. Schily zelf zal er het zijne van hebben gedacht.

Een ander opvallend bericht aan het eind van het jaar kwam evenwel weer uit de voetbalwereld. Daar had een trainer de grens van het toelaatbare overschreden door een speler van de tegenpartij een kopstoot te verkopen. Het kostte Norbert Meier van MSV Duisburg zijn baan. Want een dergelijke overtreding van de geldende regels konden de autoriteiten een half jaar voor het WK niet door de vingers zien. Duitsland is een rechtstaat met duidelijke regels, zolang er geen verkiezingen moeten worden gehouden.

JANUARI: Deelstaten mogen collegegeld heffen
FEBRUARI: Heide Simonis verliest, maar wil toch regeren
MAART: Duitsland ruziet over roetdeeltjes
APRIL: Duitser Joseph Ratzinger nieuwe Paus
MEI: Inwijding holocaust-monument in Berlijn
JUNI: Teleurstelling over Nederlands 'nee'
JULI: PDS en WASG verkiezingen in als Die Linkspartei
AUGUSTUS: Wat bezielt Edmund Stoiber?
SEPTEMBER: Duitsland kiest
OKTOBER: Vijftien jaar Duitse eenwording
NOVEMBER: Leve de bondskanselier
DECEMBER:Schröder spreekt alle kritiek tegen

Pim Huijnen is redacteur van het Duitslandweb.