Kunst en voetbal

Het kapelletje steekt oogverblindend wit af tegen de diepblauwe hemel. De camera staat laag boven de grond. Een jongen in een glimmend paarse trainingsbroek en met ontbloot bovenlijf trapt een bal tegen de zij- en voorkant van het kapelletje. Maar waar is de bal? De toeschouwer van het tien minuten durende filmpje ziet alleen de schaduw van de bal over de muur en over de grond schuiven. De maakster van het filmpje, Maria Marshall uit London, heeft de bal met digitale technieken uit het beeld verwijderd.

Het filmpje, haarscherp op een groot wit vlak geprojecteerd, is van een fascinerende schoonheid. Het kan dus! Voetbal en kunst kunnen samengaan. Het banale en het sacrale vloeien in een magische synthese samen. Het is videokunst op z'n best. En daarvan laat de tentoonstelling 'Rundlederwelten' in de Martin-Gropius-Bau in Berlijn wel meer voorbeelden zien.

'Rundlederwelten' is een van de bijna vijftig culturele evenementen die de Duitse voetbalbond DFB samen met de Duitse Bondsregering heeft uitverkoren om als omlijsting te dienen van het wereldkampioenschap voetbal volgende zomer in de Duitsland. Het uitvoerigste culturele programma dat een wereldkampioenschap ooit heeft begeleid, pochen de organisatoren. Men had ook moeilijk anders kunnen verwachten van het land van dichters en denkers. Geestelijke adel verplicht.

Er zal worden gedanst en gedicht, gemusiceerd en gespeeld, vertoond en tentoongesteld dat het een lieve lust is. En dat allemaal rond die al lang niet meer lederen bal. Het schilderij van Markus Lüpertz waarmee 'Rundlederwelten' opent, een beeldvullende klassieke bruine voetbal met gestikte naden, roept voorgoed vervlogen tijden op. Het werk stamt uit 1966, zo ongeveer de tijd dat massacultuur, commercie en media het voetbal definitief in hun greep namen.

Niet alleen de massa's namen toen bezit van het voetbal, ook de elites. Schrijvers en kunstenaars legden hun schroom af en bekenden zich tot de populairste aller sporten. Andy Warhol, erkend sloper van de barrières tussen hoge en lage cultuur, gaf het voorbeeld. Met zijn zeefdruk van Franz Beckenbauer, uiteraard ook te zien in de Martin-Gropius-Bau, schiep hij een band tussen de voetbalminnende massa en de kunstzinnige elite.

Meer nog, de voetballer zelf werd elite. Hij werd superster, lidmaat van die merkwaardige klasse van burgers die, nadat ze eenmaal in het licht der schijnwerpers zijn geraakt, geen enkele bijzondere verdienste meer aan de dag hoeven te leggen om zich in de belangstelling van de massamedia te kunnen verheugen. Niemand belichaamt dat holle sterrendom beter dan Franz Beckenbauer, die ooit als voetballer en aanvoerder van het nationale elftal de eretitel 'Der Kaiser' verwierf en sindsdien alleen maar ergens aanwezig hoeft te zijn en zijn mond te bewegen om alle aandacht op zich gericht te krijgen.

Beckenbauer is daarmee de ideale ambassadeur voor het culturele programma van de 'WM 2006'. Ondanks dat hij publiekelijk heeft laten weten wat kunst betreft een landschapje of een portretje wel te kunnen waarderen maar zodra de abstractie toeslaat onmiddellijk afhaakt, draaft hij braaf overal op waar de pr-machine van de cultuur-WM dat van hem verlangt. Meestal samen met de promotor en, namens de regering, minister Otto Schily van Binnenlandse Zaken en Sport.

Beiden figureren dan ook prominent in het nummer van het speciaal voor de cultuur-WM in het leven geroepen voetbaltijdschrift Anstoss (aftrap), dat dienst doet als catalogus bij de tentoonstelling 'Rundlederwelten'. Beckenbauer heeft zich door de Oostenrijkse kunstenaar Erwin Wurm op de voor- en achterkant van het blad laten fotograferen in een absurde pose met sinaasappels en een voetbal. En Schily heeft zich voor het nummer uitvoerig laten interviewen over zijn levenslange voetbalgekte. Op de geniale vraag: “Wie moet er winnen: het betere elftal of Duitsland?”, schiet Schily helaas niets originelers te binnen dan: “Ik hoop dat Duitsland het betere elftal zal zijn”.

Naast een vermakelijk voetbalglossarium (wist u bijvoorbeeld dat een Nederlandse voetballer ooit acht wedstrijden werd geschorst omdat hij de scheidsrechter die hem een rode kaart gaf, vol op de mond zoende?) en een mislukt dubbelinterview met kunstenaar Markus Lüpertz en dichter Durs Grünbein bevat het nummer van Anstoss de soms broodnodige maar niet altijd even verhelderende toelichting op de kunstwerken in 'Rundlederwelten'. Gelukkig spreken de meeste werken een heldere taal, wat de verdienste mag heten van de intitatiefnemer, de enkele maanden geleden overleden tentoonstellingenmaker Harald Szeemann, en van curator Dorothea Strauss, die Szeemanns karwei op bekwame wijze afmaakte.

De tentoonstelling is vooral onderhoudend. Er kan veel geglimlacht worden op de rondgang langs het werk van de 72 geselecteerde kunstenaars. Vooral het rituele gedrag op en rond het voetbalveld wordt lichtvoetig op de hak genomen: het juichen van voetballers na een doelpunt, het theatraal ter aarde storten na een tackle, de lichaamstaal van voetbalcoaches tijdens de wedstrijd en uiteraard het uitzinnige gedrag van fans en hooligans. Een aantal kunstenaars toont video's waarop het spel aangenaam ontregeld wordt door bijvoorbeeld twee ballen in het veld te brengen, door een voetbal- en een basketbalwedstrijd tegelijkertijd op één veldje te laten plaatsvinden of door twee profteams gekleed in de kostuums van beursyuppen tegen elkaar te laten voetballen.

Het thema mannen, voetbal en seks komt uitvoerig aan de orde, soms subtiel (een prachtige installatie van de Zwitserse Daniele Buetti, waarin een eigenzinnig balletje een foto van een sexy dame voortbeweegt), soms platvloers (een reclamebord met de tekst Bier Ball Bumsen van Steffen Lenk). Maar er is ook lesbische voetbalkunst (van de Oostenrijkse Maria Lassnig) en een vrolijk makende fotoserie met voetballende naaktrecreanten van de Oekraïener Boris Mikhailov.

Dat de grote massa's de komende maanden de Martin-Gropius-Bau in Berlijn zullen bestormen, valt niet te verwachten. Maar wie Berlijn bezoekt en een beetje van voetbal en een beetje van kunst houdt, mag zich de paar uurtjes verantwoord plezier die de tentoonsteling 'Rundlederwelten' biedt, niet ontzeggen. Al zal de Nederlandse toerist even moeten slikken bij de overmatige aandacht die een aantal kunstenaars besteedt aan de Duitse voetbalhelden die in 1974 de wereldtitel aan Nederland ontstalen.

Antoine Verbij is freelance journalist in Berlijn.

De tentoonstelling 'Rundlederwelten' is nog tot 8 januari 2006 te zien in de Martin-Gropius-Bau te Berlijn. Het complete culturele programma rond het WK voetbal is te vinden op de website van de DFB Kulturstiftung.