Onzekere toekomst

Na de vereniging is Duitsland volledig in Europa opgenomen. Europa is een economische supermacht geworden, maar de hervormingen van de Duitse economie kwamen maar moeizaam van de grond. De monetaire unie heeft een stabiele euro gebracht, maar de Duitse economie had daar veel last van. Duitsland heeft zijn modelfunctie verloren.

Decennialang is Standort Deutschland economisch toonaangevend geweest, maar door de globalisering van de economie, de overgang van een industriële naar een kennis- en dienstverleningsamenleving heeft het Rijnlandse model, waarin alle deelnemers in het industriële proces betrokken zijn, ernstige reputatieschade opgelopen. Door de internationalisering gingen ondernemers in Duitsland steeds meer gebruikmaken van de internationale kapitaalmarkt en arbeidsmarkt. Fusies, reorganisaties en verplaatsing van banen naar lagelonenlanden, zoals in de auto-industrie, waren aan de orde van de dag.

Hierdoor nam de werkloosheid, vooral onder laaggeschoolden, snel toe. Door de gigantische erfenis van Oost-Duitsland en door de ingewikkelde bureaucratische regelgeving van de Soziale Marktwirtschaft is Duitsland tot de zieke man van Europa geworden en is de concurrentiepositie verslechterd.

Rond 1995 kreeg Duitsland steeds meer te maken met begrotingstekorten en kreeg het moeite met de begrotingsnorm van 3 procent van het door Kohl zo vurig gewenste Stabiliteitspact. In het Verdrag van Amsterdam uit 1997 werden sancties afgesproken bij eventuele overtreding. Vanaf 2002 werd Duitsland echter zelf door deze maatregelen bedreigd. De regering van Kohl en de rood-groene regering hebben de noodzaak tot hervormingen niet op tijd ingezien.

Dit hangt voor een deel samen met de federale structuur van Duitsland. Er was geen brede meerderheid om de hervormingsmaatregelen ook daadwerkelijk te steunen. In de Bondsraad, waarin de deelstaten zijn vertegenwoordigd, werden beide regeringen geconfronteerd met een oppositionele meerderheid die de kabinetsplannen kon tegenhouden. Niet zelden werden op deze manier blokkades opgeworpen tegen het regeringsbeleid, wat leidde tot het intrekken van plannen of het bereiken van een waterig compromis.

Die Grünen, de partij met de meest welvarende achterban, lieten zich opvallend weinig horen in dit debat. Langzamerhand is een brede consensus ontstaan in het parlement en bij de politieke elite dat de hervormingen noodzakelijk zijn en dat er geen alternatief is, terwijl grote delen van de bevolking daar nog steeds niet voor voelen. Hierdoor is ook de houding van de regering-Schröder ten opzichte van de Europese Unie veranderd.

Was Duitsland onder Kohl als grote nettobetaler altijd bereid veel aan de Europese integratie te betalen, de regering-Schröder was, gezien de economische en financiële problemen, een stuk terughoudender ten opzichte van Brussel geworden, beducht als zij was voor Duitslands concurrentiepositie en de krapte van de financiële middelen. Wel stemde de Bondsdag in met de Europese grondwet.

De zwakke Duitse conjunctuur vormde een gevaar voor de internationale economische positie van Europa. Ondanks hervormingen op het gebied van pensioenen, gezondheidszorg en belastingen ging het economische herstel zeer moeizaam. Pas in maart 2003 kwam Schröder met Agenda 2010, een uitgebreid pakket maatregelen op het gebied van de arbeidsmarkt, de belastingen, de sociale zekerheid en de gezondheidszorg dat bedoeld was om de economie vlot te trekken en de verzorgingsstaat te saneren.

De bondsregering liet zich adviseren door de Hartz-commissie, genoemd naar de belangrijkste adviseur van Schröder, Volkswagen-topman Peter Hartz. In december 2003 werden voorstellen in de Bondsraad via compromissen aanvaard. De CDU was aanvankelijk voor nog ingrijpender maatregelen.

Door de stagnerende economie daalde de populariteit van Schröder sterk. De vakbonden zagen hem als vriend van de bonzen van de grote industrie en betichtten hem van verraad van eigen idealen. De SPD stond op een naoorlogs dieptepunt, zoals bleek uit opiniepeilingen en de aanhoudende slechte resultaten bij een aantal deelstaatverkiezingen. Schröder wilde niet langer partijvoorzitter zijn om zich volledig aan zijn bondskanselierschap te kunnen wijden en gaf het stokje over aan Franz Müntefering.

De CDU/CSU profiteerde echter niet werkelijk van de zwakke positie van Schröder, omdat zij de impopulaire hervormingen van de rood-groene coalitie heeft gesteund. Onvrede over de verlaging van werkloosheidsuitkeringen en een gebrek aan perspectief op economisch gebied speelden extremisme in de kaart.

Sinds de verkiezingen op 19 september 2004 is in Saksen de neo-nazistische NPD met 9,2 procent sinds 36 jaar weer vertegenwoordigd in een deelstaatparlement. Een poging van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, Otto Schily, in 2003 om deze neo-nazistische partij te verbieden liep vast op een veto van het Bundesverfassungsgericht. In Brandenburg heeft de PDS met 28,5 procent grote winst geboekt en was daar ondertussen de tweede politieke macht geworden.

Niet zozeer de economische crisis, maar vooral de angst voor de toekomst heeft het land verlamd. De behoefte aan zekerheid woog zwaarder dan de individuele bereidheid om risico’s te nemen. Na felle kritiek vooral uit het Oosten in de vorm van maandagdemonstraties tegen Hartz IV, dat wil zeggen tegen de verlaging van de werkloosheidsuitkeringen en sociale voorzieningen, maakte Schröder een pas op de plaats wat betreft de hervormingen.

Hij legde de nadruk op een technologisch hoogwaardige economie, die geschraagd werd door topopleidingen op het terrein van biotechnologie, energie en milieu. Twee internationale Pisa-studies hebben de noodzaak tot hervormingen van het Duitse onderwijs pijnlijk duidelijk gemaakt.

Na een reeks van verkiezingsnederlagen van de SPD bij deelstaatverkiezingen, en als dieptepunt die van 22 mei 2005 in Noordrijn-Westfalen, concludeerde Schröder dat de rood-groene coalitie onvoldoende vertrouwen van de bevolking genoot om nog verder door te regeren. Vooral het onvermogen om de hoge werkloosheid te bestrijden was hierin doorslaggevend. Door op 1 juli in de Bondsdag de vertrouwensvraag te stellen, maakte Schröder de weg vrij voor vervroegde verkiezingen op 18 september 2005.

Dit was een opvallende politieke zet, omdat de regeringsfracties zijn beleid in principe steunden, maar doordat vooral leden van de SPD-fractie zich van stemming onthielden, brachten zij in feite het kabinet ten val. Schröder vroeg het vertrouwen van de Bondsdagleden in de hoop deze niet te krijgen. Hij wilde hiermee van de kiezers een nieuw mandaat voor de voortzetting van zijn hervormingsbeleid verkrijgen. De rood-groene coalitie kwam hiermee voortijdig aan haar einde.

Niet alleen Duitsland verkeert in een crisis, maar ook in Europa is door de afwijzing van de invoering van de Europese grondwet tijdens het referendum in Frankrijk en Nederland grote stagnatie opgetreden. Of de SPD met hulp van de CDU/CSU onder leiding van de nieuwe bondskanselier Angela Merkel, een kinderloze domineesdochter uit Brandenburg, de economische malaise en de politieke crisis zal weten te overwinnen, is toekomstmuziek.

De moeizame zoektocht van Duitsland naar een nationale identiteit die aan het einde van de achttiende eeuw is begonnen, heeft diepe sporen achtergelaten in de geschiedenis van Europa en de wereld. De lange weg naar het Westen heeft Duitsland inmiddels wel afgelegd. De Duitse Sonderweg is definitief verdwenen, maar er zal nog veel moeten gebeuren voor Duitsland met daden kan waarmaken wat het met woorden belijdt.

De interne eenheid, de economische problemen – circa vijf miljoen werklozen – de veranderde buitenlandpolitieke rol in Europa en de wereld, en de verdediging van zijn democratische rechtsorde zullen Duitsland in de eenentwintigste eeuw nog lang bezighouden. De vraag ‘Deutschland, wo liegt es?’ die Goethe en Schiller rond 1800 stelden, is nog steeds actueel. De zoektocht naar het antwoord op deze vraag is in 2005 nog niet ten einde. De fundamentele dilemma’s zullen blijven bestaan.

Steeds zal het in de moderne geschiedenis van Duitsland gaan om de balans tussen nationale identiteit, vrijheid en democratie, en sociale rechtvaardigheid.

Frits Boterman is hoogleraar moderne geschiedenis van Duitsland aan de Universiteit van Amsterdam.

Dit artikel is de laatste paragraaf van 'Moderne geschiedenis van Duitsland' van Frits Boterman. In november 2005 verscheen de tweede uitgebreide druk.