Corruptie, omkoping en bordeelbezoek

De Braziliaanse Adriana B. stond op de loonlijst van Volkswagen (VW) “voor het maken van reclamefilmpjes”, verdiende 23.008 euro per kwartaal en werd per eerste klasse de wereld overgevlogen op kosten van het bedrijf. In werkelijkheid was Adriana de maîtresse van Klaus Volkert, voorzitter van de ondernemingsraad van Volkswagen. De veertig à vijftig tripjes die Adriana in totaal maakte werden georganiseerd door Klaus-Joachim Gebauer, werkzaam bij personeelszaken. Zowel Volkert als Gebauer werken niet meer voor Volkswagen. Desondanks is de openbare aanklager in Braunschweig een gerechtelijk onderzoek gestart naar één van de grootste bedrijfsschandalen die Duitsland ooit heeft gekend.

De Volkswagen-affaire, in twee hoofdstukken te verdelen, kwam halverwege juni 2005 aan het licht toen het bedrijf een intern onderzoek begon en op een aantal ‘schaduwbedrijven’ stuitte. Helmut Schuster, hoofd personeelszaken van dochterbedrijf Skoda en adviseur van VW-topman Peter Hartz, zou via deze schaduwbedrijven geld van Volkswagen op zijn eigen rekening hebben overgemaakt. Het geld, bedoeld voor Skoda Tsjechië, zou door Schuster zijn gesluisd naar bedrijven in Angola en India, om vervolgens op zijn eigen rekening te belanden. Hiernaast verdween, door toedoen van Schuster en Volkert, veel geld naar het dubieuze Tsjechische bedrijf F-Bel, dat betrokken zou zijn bij de bouw van een nieuwe Skoda-vestiging in Praag.

Het tweede hoofdstuk van de VW-affaire is zo mogelijk nog pikanter en omvangrijker. Leden van de ondernemingsraad, een van de machtigste organen binnen het bedrijf, zouden in het geheim zijn omgekocht door middel van dure reizen en prostitueebezoeken op kosten van Volkswagen. In ruil voor het doorvoeren van saneringsplannen werd voor ten minste één miljoen euro gespendeerd aan hotels, reizen en prostituees. Deze steekpenningen waren bedoeld om vooral de vertegenwoordiging van de werknemers, in Duitsland de helft van de ondernemingsraad, tevreden te houden.

Op 9 juli 2005 nam Peter Hartz verantwoording voor de affaire en trad af als personeelsdirecteur van Volkswagen. Door zijn ontslag nam het schandaal rond Volkswagen aanzienlijke proporties aan in de Duitse media.

Peter Hartz kreeg grote bekendheid in Duitsland toen hij op verzoek van zijn persoonlijke vriend Gerhard Schröder in februari 2002 een naar hem vernoemde commissie ging leiden. In dienst van de rood-groene regering hervormde die commissie de Bundesanstalt für Arbeit, de belangrijkste instelling op het terrein van werkgelegenheid- en arbeidsmarktbeleid. Een belangrijk resultaat daarvan was de invoering van de omstreden Hartz IV wetten in januari 2004. Sinds 1993 werkte Hartz bij de afdeling personeelszaken van het Volkswagen-concern. In die hoedanigheid wist hij bij het bedrijf de vierdaagse werkweek in te voeren en daarmee het ontslag van dertigduizend werknemers te voorkomen.

De Duitse justitie kondigde begin oktober aan een onderzoek te beginnen naar Hartz’ rol bij de instandhouding van het zogenaamde ‘zelfbedieningssysteem’ van de ondernemingsraad. Hartz wordt er hoofdzakelijk van verdacht al tien jaar op de hoogte te zijn van dit systeem, dat hij bovendien – tegen beter weten in – ook in stand zou hebben gehouden. Volgens het gerechtelijk vooronderzoek zou tussen 2001 en 2003, 940.000 euro in een geheime post van Hartz verdwenen zijn. Hartz ontkent dat hij iets afwist van dit zogenaamde ‘zelfbedieningsysteem’.

Bernd Pischetrieder, de huidige topman van Volkswagen, heeft laten weten dat hij bekend was met de officiële reizen van de ondernemingsraad, maar dat hij niet wist dat Volkswagen ook prostitueebezoeken betaalde. Hij heeft inmiddels verklaard alles te doen om de affaire tot op de bodem uit te zoeken.

Het corruptieschandaal bij Volkswagen heeft een discussie over het Duitse bedrijfsmodel doen oplaaien. De Duitse wet verplicht bedrijven met meer dan tweeduizend werknemers (Volkswagen heeft meer dan 343.000 werknemers) tot het aanstellen van een ondernemingsraad waarin werknemers en vakbondsmensen de helft van het aantal zetels innemen. Deze raad houdt toezicht op de raad van bestuur, de dagelijkse leiding van de onderneming. Hartz en Volkert waren de vleesgeworden symbolen van dit zogenaamde ‘Wolfburgse harmoniemodel’, dat bekend staat om de goede samenwerking tussen management, vakbonden en werknemers. Het model is vernoemd naar de stad Wolfsburg, waar het hoofdkwartier van Volkswagen is gevestigd.

Kritiek op het systeem van Mitbestimmung, verregaande medezeggenschap, komt vooral vanuit het buitenland. Het stelsel zou het personeel teveel zeggenschap verlenen en de omkoping van personeels- en vakbondsleden door de directie in de hand werken. De Duitsers pareren deze kritiek door te wijzen op het feit dat werknemers eerder geneigd zijn om harde besluiten van de directie te accepteren, wanneer zij er zelf zeggenschap in hebben.

Volgens het Engelse weekblad The Economist komt het schandaal bij Volkswagen, waar door de niet geringe vakbondsinvloed werknemers twintig procent meer verdienen dan bij andere autobedrijven, juist goed uit, omdat het gelegenheid biedt een meer Angelsaksische bedrijfsstructuur in te voeren. In tegenstelling tot in Duitsland kent dit model geen wettelijk verplichte medezeggenschap van werknemers. Minder Mitbestimmung betekent volgens veel critici minder kans op corruptie en verspilling.

De laatste weken heeft Volkswagen opnieuw van zich doen spreken, doordat de Duitse autofabrikant Porsche van plan is om VW’s grootste aandeelhouder te worden. Vooral de dubbelrol die Ferdinand Piëch, voormalig directievoorzitter van Volkswagen en kleinzoon van Ferdinand Porsche, hierin speelt wordt door de media belicht. Piëch heeft verregaande belangen in beide bedrijven en zetelt in zowel de raad van toezicht van Volkswagen als die van Porsche.

Volkswagen, de grootste autofabrikant van Europa en een van de belangrijkste Duitse bedrijven, heeft vooral door tegenvallende verkopen in China en de Verenigde Staten, het afgelopen jaar slechte resultaten geboekt. Dit had als gevolg dat de koers van het aandeel Volkswagen afgelopen jaar daalde, wat het gevaar van een vijandige overname vergrootte. Om dit te voorkomen heeft autofabrikant Porsche besloten om 20 procent van de aandelen Volkswagen te kopen. Porsche zou in dat geval de grootste aandeelhouder worden en samen met de deelstaat Nedersaksen en Volkswagen zelf, een absolute meerderheid in het bedrijf bezitten. Porsche zou bovendien recht krijgen op twee zetels in de ondernemingsraad.

Bedrijfsmatig komt de – voor VW enigszins gênante – aandelenaankoop van het veel kleinere Porsche als geroepen. Beide bedrijven werken nu al nauw samen aan de productie van terreinwagens en in de toekomst zal veel gezamenlijke aandacht naar de ontwikkeling van hybride auto’s gaan.

Ondanks de nieuwe samenwerking met Porsche en het feit dat alle betrokkenen het veld hebben geruimd is het VW-schandaal geenszins tot een einde gekomen. Hartz’ voormalige secretaresses hebben de aanklager in Braunschweig onlangs in detail verteld hoe het ‘zelfbedieningssysteem’ werkte en Ferdinand Piëch, grootaandeelhouder van Porsche, ruziet met de deelstaat Nedersaksen. Nu de grote coalitie bijna een feit is, hebben de media weer alle tijd voor Volkswagen. De misère van de VW-affaire duurt onverminderd voort.

Daan Heijbroek studeert geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en loopt stage bij het Duitslandweb.