Bloeiende landschappen aan de Ruhr
De transformatie van het Ruhrgebied
22-jun-2004
Omdat vanaf de jaren zestig de concurrentie van kolen en staal uit het buitenland steeds groter werd, is het in het Ruhrgebied tegenwoordig niet meer rendabel naar kolen te graven en staal te produceren. Wat overblijft is een versnipperd landschap, bestaande uit grote steden, een gebied met te weinig zelfbewustzijn en een door de geschiedenis bepaald negatief imago. Dat deze industriële nalatenschap ook een kans kan betekenen voor de tussen Ruhr en Emscher gelegen regio, werd lange tijd niet waargenomen of was zelfs onvoorstelbaar.
IBA
Pas in 1989 nam de deelstaat Noordrijn-Westfalen een eerste initiatief om oplossingen te zoeken voor de structurele, economische en maatschappelijke problemen van deze regio. Onder de titel Internationale Bauausstellung Emscherpark (IBA Emscherpark) begon men de regio op een nieuwe tijd voor te bereiden. Bauausstellungen kennen een lange traditie in Duitsland. Tijdens een bepaalde periode worden stedenbouwkundige concepten gerealiseerd en tentoongesteld aan het publiek. De IBA Emscherpark was de eerste IBA die zich met de herstructurering van een hele regio bezighield. Als geografische afbakening koos men voor het hart van de regio, het zo genoemde 'Emscherpark', bestaande uit 17 gemeenten.
Er werd een oproep gedaan om projecten in te dienen. Uiteindelijk werden 119 inzendingen door verschillende publieke en private middelen gerealiseerd. De projecten werden grotendeels gefinancierd door de Europese Unie (ongeveer tweederde deel) en door de deelstaat Noordrijn-Westfalen. Het geld werd gebundeld en verdeeld over de verschillende projecten. Doordat de projecten vaak binnen meerdere stadsgrenzen vielen werd er zo ook een basis gelegd voor een samenwerking tussen de steden.
Voormalig braakland wordt heringericht en daarmee weer toegankelijk gemaakt. Lange tijd stonden deze voormalige industrieterreinen symbool voor een afgesloten periode, maar nu bieden ze plaats voor nieuwe architectuurconcepten. Soms krijgen oude gebouwen een nieuwe functie. Bijvoorbeeld de gashouder in Oberhausen, die nu dient als tentoonstellingsruimte en daarmee is veranderd in een cultureel symbool voor de stad. De kolenmijn Zollverein in Essen staat vanwege zijn bijzondere architectuur op de werelderfgoedlijst en is veranderd in een internationaal centrum voor kunst, cultuur en design. Daar waar vroeger 12.000 ton kolen per dag omhoog gehaald werd, staan nu de nieuwste designmeubels en gebruiksvoorwerpen. De binnenhaven van Duisburg heeft als bijzonder woon- werk- en recreatiegebied haar belangrijke functie verder ontwikkeld. Met het water van de binnenhaven is een grachtensysteem ontworpen, waaraan luxe woningen zijn gebouwd. Ook is er een jachthaven en op de onderste verdiepingen van de tot bedrijven omgebouwde pakhuizen bevinden zich restaurants en cafés. Zo ontstaat vanuit het 'industrielandschap' Ruhrgebied het 'cultuurlandschap' Ruhrgebied.
De plannen voor het centrale Emscherlandschaftspark zijn na de afsluiting van de IBA in 1999 verder ontwikkeld onder de naam Emscherlandschaftspark 2010 (ELP 2010). Bovendien is het oppervlak van het plangebied uitgebreid.
Zeitsprung
Veel mensen en bedrijven houden zich met de toekomst van het Ruhrgebied bezig, zoals de Agentur Zeitsprung uit Essen. Na de afsluiting van de IBA is dit bureau door oud IBA medewerkers opgericht. Peter Köddermann is directeur van dit bedrijf.
Zeitsprung heeft zich ten doel gesteld aan de meest uiteenlopende vakgroepen verschillende, vaak verrassende, aspecten van het Ruhrgebied te laten zien. Ze organiseren excursies naar en bijeenkomsten op bijzondere plaatsen. Hoe kijkt Peter Köddermann terug op 15 jaar herstructurering en hoe ziet hij de toekomst van deze regio?
"Net zoals de IBA zie ik dat het een unieke en spannende regio is", aldus de Zeitsprung-directeur. Hij noemt "het opnieuw beleven van het schijnbaar bekende" een belangrijke doelstelling van de IBA. Daarmee was ze een motor voor een nieuwe waarneming van het gebied. Getuigen daarvan zijn vele projecten van de IBA: kunstmatige plaatsen werden plaatsen voor kunst. Bovendien heeft de IBA volgens Köddermann laten zien dat samenwerking tussen de steden mogelijk en noodzakelijk is om het Ruhrgebied in de concurrentie met andere Europese metropolen staande te kunnen laten houden.
Terugkijkend op de IBA en vooruitkijkend naar de toekomst geeft Köddermann aan dat de IBA de belangrijkste impuls tot nu toe is geweest voor het Ruhrgebied. Toch moet men niet denken: "hier is iets in 15 jaar opgebouwd en nu schijnt de zon", meent Köddermann. "Juist vanwege de chaos is het interessant."
De ontwikkeling van vele IBA projecten berust op duurzaamheid. Nadat de IBA in 1999 de deur achter zich dichttrok hoopt hij dat de projecten in de toekomst nog genoeg tijd krijgen zich te ontwikkelen. Daarom hecht hij veel belang aan de verdere ontwikkeling, verbinding en uitbreiding van het Emscher Landschaftspark.
Köddermann wijst op de statistieken die voorspellen dat de bevolkingsdichtheid in het Ruhrgebied in de toekomst sterk zal afnemen. Bovendien heeft het gebied een werkloosheidspercentage van rond de 12 procent - in sommige stadsdelen zelfs 25 procent - en de tendens is stijgend. Regionale samenwerking is volgens hem de enige manier om stijgende toerismecijfers, groeiende bedrijvigheid en een prettige leefomgeving voor de bewoners te bewerkstelligen. Dan zullen bijvoorbeeld Nederlandse toeristen het gebied in de toekomst niet meer zien als iets waar je doorheen moet om op interessantere plaatsen te komen, maar een regio die zelf een bezoek waard is.
