Jaaroverzicht 2004

Onbetwist symbool van de hervormingen werd Hartz IV, zoals de wet bekendstaat die de uitkering voor langdurig werklozen verlaagt naar het niveau van de bijstandsuitkering. Zo’n 2,5 miljoen Duitsers moeten vanaf 1 januari rondkomen van 345 euro per maand. Daarvan zijn uitgezonderd huur- en stookkosten, die door de staat worden betaald.

In augustus trokken wekelijkse demonstraties tegen Hartz IV tienduizenden betogers. Met name de voormalige DDR, waar relatief veel werklozen wonen, was toneel van massaal protest. In plaats van de beloofde Aufbau Ost leek sprake van Sozial Abbau te zijn. Optochten vonden plaats onder het motto Montagsdemonstrationen, ontleend aan de maandagse protesten waarmee de Oost-Duitse bevolking in 1989 het DDR-bewind op de knieën dwong. Minister van Economie Wolfgang Clement sprak namens velen toen hij deze vergelijking "een belediging van de historische maandags-demonstraties" noemde. Al met al is Hartz IV met recht het 'woord van het jaar'.

In november herdacht Duitsland de vijftiende verjaardag van de val van de Berlijnse Muur. De vreugde over deze historische gebeurtenis werd evenwel goeddeels verdrongen door de actuele onvrede. Tekenend voor de onvrede was dat maar liefst een kwart van de Oost-Duitsers zei geen bezwaar te koesteren tegen wederopbouw van de betonnen afscheiding tussen Oost en West, zoals een spraakmakende peiling van weekblad Der Spiegel uitwees.

Voor de SPD van bondskanselier Gerhard Schröder dreigde 2004 zich aanvankelijk te ontwikkelen tot regelrecht rampjaar. De onvrede over de hervormingen kwam vrijwel uitsluitend op het sociaal-democratische bord terecht. In januari al ontsloeg Schröder Florian Gerster, de voorzitter van de koepelorganisatie van arbeidsbureaus. In februari kondigden teleurgestelde SPD’ers, vakbondsleden, oud-communisten en anti-globalisten de oprichting aan van een nieuwe politieke partij, ter linkerzijde van de SPD. Wordt vervolgd in 2005. Gerhard Schröder zag zich door alle weerstand genoodzaakt in februari de voorzittershamer van de SPD na vijf jaar over te dragen aan fractievoorzitter Franz Müntefering. "Basta!". Tot overmaat van ramp werden in 2004 ettelijke deelstaatverkiezingen kansloos verloren, evenals de Europawahlen in juni. In de zomer bereikte de SPD zelfs een niet eerder bereikt dieptepunt in de opiniepeilingen: nog geen 20 procent van de Duitsers zei de SPD te steunen. De SPD dreigde een Hartz-Infarkt.

Toch kan de SPD vlak voor 2005 weer lachen. Zo lijken de Duitsers de bittere hervormingspil inmiddels te hebben geslikt. Bovendien hebben de vakbonden – notoire plaaggeesten van Schröder – een deel van hun traditioneel grote macht verloren: bedrijven als Volkswagen en DaimlerChrysler besloten tot herinvoering van de veertigurige werkweek bij gelijkblijvend loon – ook al hadden de vakbonden dit ‘onbespreekbaar’ genoemd. De SPD lijkt in 2005 te kunnen herstellen van een bar en boos jaar.

Voor oppositiepartij CDU verliep 2004 precies andersom. Na een droomstart overheerst kort voor 2005 de interne strijd. Lange tijd ging het bergopwaarts: een hele trits deelstaatverkiezingen werd gewonnen. In Hamburg haalden de christen-democraten zelfs de absolute meerderheid. De landelijke peilingen vertoonden lange tijd ook een absolute meerderheid. De Bondsdagverkiezingen van 2006 schenen al beslist. Op 23 mei werd bovendien de CDU’er Horst Köhler gekozen tot bondspresident. Hij oogstte lof met zijn acceptance speech: “Ik hou van ons land”. Köhler – en daarmee de CDU – boekte een morele overwinning op rood-groen toen de president in oktober de kanselier kapittelde over diens onzalige plan om de viering van de Duitse eenwording voortaan in het weekend te vieren, om een extra werkdag te winnen en zo het begrotingstekort terug te dringen. De ‘misser van het jaar’ staat uitgerekend op naam van het ‘politieke dier’ Gerhard Schröder.

Maar na de zomer ging het bergafwaarts met de CDU. De partij werd tijdens lokale verkiezingen afgestraft voor haar betrokkenheid bij de creatie van het Hartz IV-spook, haar gebrek aan alternatieve plannen bijvoorbeeld wat betreft de gezondheidszorg en de belasting en de aanhoudende machtsstrijd tussen partijleider Angela Merkel en haar mannelijke belagers. Vice-fractievoorzitter Friedrich Merz stapte op, evenals gezondheids-expert Horst Seehofer. CSU-leider Stoiber blijft een plaaggeest voor CDU-voorzitter Merkel, die in december weliswaar werd herkozen, maar nog altijd niet volledig onbetwist is als lijsttrekker voor 2006. Op de valreep van 2004 bezorgde secretaris-generaal Laurenz Meyer de CDU-leidster verdere kopzorgen door de halve waarheid te melden over zijn neveninkomsten. Voor iron lady Merkel en haar CDU wordt het in 2005 erop of eronder.

Tussen alle bedrijven door werd Duitsland opgeschrikt door de uitslag van de deelstaatverkiezingen in Saksen. In september haalde de extreem-rechtse NPD daar bijna 10 procent van de stemmen. Voor het eerst sinds 1967 zijn neonazi’s weer present in een parlement.

Op terrein van de buitenlandse politiek vond in 2004 de langverwachte toenadering plaats tot de Verenigde Staten. Gerhard Schröder was in februari voor het eerst sinds 2002 weer welkom in het Witte Huis. Toch blijft Duitsland onder zijn leiding vooral vasthouden aan de in 2002 verkondigde ‘Duitse weg’: de kanselier blijft weigeren troepen naar Irak te sturen, eist voor Duitsland een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad – inclusief vetorecht – en behoort tot het selecte gezelschap democratisch gekozen leiders dat president Poetin van Rusland beschouwt als “loepzuivere democraat”. Turkije behoort wat rood-groen betreft absoluut bij de EU; de CDU wil niet verder gaan dan economische samenwerking via een ‘geprivilegieerd partnerschap’. Schröder bezocht in een woestijntent kolonel Khadaffi van Libië, nadat deze schadevergoeding had betaald aan de slachtoffers van de beruchte bomaanslag op de West-Berlijnse discotheek LaBelle in 1986.

Na de moord op Theo van Gogh barstte ook in Duitsland het integratiedebat volledig los. Minister van Binnenlandse Zaken Schily (SPD) waarschuwde voor “Nederlandse toestanden” - prompt werd brand gesticht in een moskee. Kanselier Schröder waarschuwde voor een “cultuurstrijd” – prompt verijdelde de veiligheidsdienst een aanslag op de Irakese interim-president Iyad Allawi tijdens diens bezoek aan Berlijn. De islamitische haatprediker Metan Kaplan was eerder al Duitsland uitgezet. Schröders voorganger Helmut Schmidt verklaarde de immigratie van de jaren zestig tot “vergissing”; Schröders would-be opvolger Angela Merkel verklaarde meteen maar de gehele multiculturele samenleving voor “mislukt”. Om haar eisenpakket voor nieuwkomers gestalte te geven, stofte de CDU een omstreden begrip af: Leitkultur. Wat dat precies inhoudt, wordt misschien duidelijk in 2005.

Mark Schenkel is historicus en schrijft regelmatig artikelen voor het Duitslandweb.