De nieuwe liefde tussen Rem Koolhaas en Berlijn

En inderdaad: Het Spree-haventje met sluis voor de deur wil op z'n Hollands in de ambassadegevel worden weerkaatst, het buurgebouw uit de nazi-tijd keert zich eerder af, de Fernsehturm van de DDR meldt zich via een scherpe zichtlijn op een van de wandelgangen en het nieuwe stadsleven spiegelt zich in elk vlak van de glazen kubus die niederländische Botschaft heet. Koolhaas prees zich gelukkig met de plek, het oude, oostelijke centrum van de stad. "Hier zijn de ambtenaren minder dogmatisch dan in West-Berlijn."

Een typische Koolhaas-provocatie, al was flexibiliteit bij de bouw van zijn creatie absoluut een vereiste. Zaterdag ging de architect vóór op de spiraalvormige kronkelende, licht stijgende trap die door zijn ambassade loopt. Of beter, die het gebouw uitmaakt. Het traject voert over een tiental ongenummerde verdiepingen, die samen onmerkbaar 24 niveaus omvatten. Wie per lift reist, ontgaat de clou. "Maar lopen is nu al de norm geworden", constateerde Koolhaas met vreugde. "Dat wordt onderdeel van het diplomatieke proces!"

De aluminium trappen en gangen leiden langs een grote variëteit aan vergader-, ontspan- en werkruimten: de ene geheel verscholen achter een spannende draaiwand, de andere volledig zichtbaar. In het glazen huis van de afdeling Cultuur is door het personeel een gezellige schermerlamp neergezet, die de bezoeker al vanuit de foyer beneden tegemoet straalt. Die bezoeker zelf is zowel van buiten als binnen te volgen op zijn avonturentocht onder beton, over en langs aluminium, hout en glas. Koolhaas: "De enige inkleuring zit in het glas en in het licht." Het zijn permanente pretsferen in oranje en rood, maar ook knalgroen.

In de foyer stapte cultureel attaché George Lawson zaterdag op een stoel om een andere verrassing aan te kondigen: later die dag zou elders in de stad bekend worden gemaakt dat Koolhaas voor ditzelfde gebouw de jaarlijkse Architekturpreis Berlin heeft gewonnen. De afgelopen jaren ging de prestigieuze prijs naar Foster (renovatie Rijksdag) en Libeskind ( Joods Museum).

De liefde tussen Rem Koolhaas en Berlijn leek dit weekend niet op te kunnen. Een halve dag eerder, op vrijdagavond, was in de Neue Nationalgalerie de grootste tentoonstelling geopend, die ooit aan Koolhaas' werk werd gewijd: 'Content'. George Lawson, die zich zeer heeft ingezet voor deze presentatie van moderne Nederlandse architectuur, wilde op de persconferentie ook graag gezegd hebben dat in Koolhaas' kunstwerk aan de Klosterstraße heus te leven en werken valt. Maar even wennen is het wel, nuanceerde de tweede man op de ambassade, Ron van Dartel, later tijdens de rondleiding. Van Dartel huist sinds kort in een van de smalle woonwanden, die door bruggen met de kubus verbonden zijn - wat bijdraagt aan de open sfeer van het bouwvlak.

Aan de hernieuwde liefde tussen Koolhaas en Berlijn gaat een tien jaar lange scheiding vooraf. Kort na de val van de Muur had de architect zitting in de jury van de internationale prijsvraag voor herinrichting van de Potsdamer Platz. Tijdens de rondleiding vertelde hij dat daar veel bijzondere projecten werden afgekeurd met een beroep op de "normale Berlijner". Volgens Koolhaas bestond deze species niet, zeker niet na de val van de Muur. "Toen ben ik weggelopen."

Dat deed hij met nogal wat tamtam over de 'reactionaire' denkbeelden van de jury, die de architectuur om zeep zouden helpen. Koolhaas zou zich met de ambassade revancheren - dankzij de Nederlandse regering die hem deze opdracht durfde te verlenen. Die Zeit opende haar cultuurbijlage eind september al met een verhaal over het gebouw: 'Megalopolis im Miniformat'. Geen ambassade in Berlijn staat zo wijd open als de Hollandse, is de strekking van het stuk. In plaats van de traditionele identiteitverschaffende landssymboliek vertegenwoordigt Koolhaas zijn land met een radicale open vormgeving. Samengevat: "Es ist die neue Botschaft der Niederlande, zum kleineren Teil. Zum größeren ist es eine Botschaft an Berlin." ("Aan de ene kant is het de nieuwe ambassade van Nederland, maar vooral is het een boodschap aan Berlijn") Volgens het weekblad stonden op dat moment al meer dan tienduizend mensen te popelen om het kunstwerk te mogen zien. De juichende slotzin van het stuk luidt: "Berlin ist wieder Berlin."

Voor de tentoonstelling 'Content', medegeorganiseerd door het Nederlands Architectuurinstituut NAi uit Koolhaas' uitvalsbasis Rotterdam, is de Neue Nationalgalerie omgetoverd in een multimediale speeltuin van bestaande, mogelijke en gefantaseerde projecten. Recente bouwprojecten van Koolhaas' mondiaal opererende Office for Metropolitan Architecture (OMA) passeren er de revue naast de maatschappijkritiek uit zijn theoretische afdeling AMO (geen afkorting). Die is verwoord op lappen 'Berlijnse Muur'. Maar het verband tussen een thema als Fortress Europe en de bouwkunst blijft vaag.

Op simpele houten kisten en ijzeren standaards of gewoon op de grond zijn voorstudies, experimenten, installaties en maquettes van gebouwen en stadslandschappen te zien, van piepklein tot metershoog. Met speelse details, zoals die rode poppetjes in een maquette: een man die zijn hoed in de hand heeft met een hoofd erin, een vrouw die een baby aan zijn voetje meesleept. Maar ook met een, zeker voor Duitsers, grote wanorde. Of zullen de bezoekers denken dat de uitgestalde spullen en slogans superhip zijn?

De tentoonstelling zou samenvallen met de officiële opening van de Nederlandse ambassade, maar deze moest naar komend voorjaar worden verschoven. Voor Koolhaas maakt dat niets uit: hij ziet 'Content' vooral in het perspectief van nieuwe projecten, zoals zijn gebouw voor de Chinese staatstelevisie in Peking. De massieve, tweepotige toren wordt een van de grootste gebouwen ter wereld. Op de tentoonstelling is deze toren in vele gedaanten aanwezig en ook te koop: als Koolhaas-mascotte.

Annemieke Hendriks is freelance journaliste en schrijft voor Nederlandse en Duitse kranten

Berliner Zeitung
'Ein heiterer Bau im strengen Berlin'

Tentoonstelling 'Content- Rem Koolhaas/OMA/AMO, Bauten, Projekte und Konzepte seit 1996',  t/m 18 januari 2004 in de Berlijnse Neue Nationalgalerie.

Rem Koolhaas OMA-AMO, 27 maart t/m 31 juli in de Rotterdamse Kunsthal.

Bij het NAi zijn twee nieuwe publicaties verschenen over het werk van Koolhaas, zie NAi-publishers.

Foto's: Nederlandse ambassade. Klik hier voor meer foto's.