Nog steeds achter het IJzeren Gordijn

Schulzes ‘Neue Leben’ beschrijft de lotgevallen van de Oost-Duitser Enrico Türmer, een schrijver en theatermaker die na de val van de Muur plotseling de kunst vaarwel zegt en een krant helpt oprichten in het schilderachtige Altenburg. Maar de krant krijgt al snel te maken met financiële problemen en Türmer besluit een advertentieblad te beginnen, een gouden greep, zo lijkt het. Binnen de kortste keren bouwt Türmer zijn bescheiden blad uit tot een heus imperium van advertentie-bladen, een imperium dat in 1997 echter jammerlijk ineenstort. Türmer (vrij vertaald: hij die hem smeert) slaat op de vlucht voor zijn schuldeisers en er wordt niets meer van hem vernomen. Buiten torenhoge schulden laat Türmer weinig meer na dan een stapeltje brieven.

Die brieven, tussen januari en juli 1990 geschreven aan zijn zuster Vera, zijn jeugdvriend Johann en de West-Duitse fotografe Nicoletta, vormen het geraamte van Schulzes roman. Een fictieve uitgever genaamd Ingo Schulze duikt de brieven op, voorziet ze van ironische, soms pedante voetnoten en publiceert ze. In het voorwoord bij de brieven schrijft de uitgever lovend dat Türmers brieven als een roman over de Wende kunnen worden gelezen en noemt ze zelfs zo goed dat hij eraan twijfelt of de brieven wel echt door Türmer, de mislukte schrijver, geschreven kunnen zijn.

“In eerste instantie wilde ik slechts een novelle schrijven over schooltijd in de DDR”, aldus Ingo Schulze, bekend geworden met ‘33 Augenblicke des Glücks’ (1995) en ‘Simple Storys’ (1998), afgelopen dinsdag tijdens een lezing in het Goethe-Institut Amsterdam. “Maar al snel begreep ik dat als ik het over het Oosten wilde hebben, ik ook over het Westen moest schrijven. Voor mij was het vooral belangrijk om de wereld van woorden van het Oosten af te zetten tegen de profane westerse wereld van het getal. Wat gebeurt er met iemand die plotseling in een cultuur terecht komt waarin alles draait om verkoopcijfers, om advertenties, kortom: om geld?”

Met Enrico Türmer gebeurt in ieder geval het volgende: na eerder al zijn literaire ambities te hebben opgegeven, doet hij nu ook afstand van zijn journalistieke idealen en verkoopt zijn ziel aan de advertentiewereld. Türmer noemt zich voortaan “Heinrich”, niet toevallig ook de voornaam van de beroemde geleerde Faust uit Goethes gelijknamige meesterwerk, en laat zich door zijn persoonlijke “Mephisto” Clemens von Barrista inwijden in de geheimen van het geld.

In een van de sleutelpassages uit ‘Neue Leben’ stelt Türmer zich de vraag hoe het Westen op een dag “in zijn kop” is gekomen en wat het daar heeft aangericht. Türmer houdt zich in de DDR-tijd een sterk geïdealiseerd beeld voor ogen van het Westen, een droombeeld dat na de val van de Muur hard in botsing komt met de werkelijkheid.

Türmers geromantiseerde beeld van het Westen is ook voor Schulze zelf zeer herkenbaar. “Natuurlijk was ik blij dat de Muur verdween”, zegt de schrijver, die vorige week nog de prestigieuze Preis der Leipziger Buchmesse ontving voor zijn nieuwste roman ‘Handy’. “Maar het werkte ook verlammend. Met de Berlijnse Muur en de DDR verdween ook het Westen van het toneel. Mijn Westen, het sprookjesachtige Westen van mijn jonge jaren, hield in 1990 definitief op te bestaan. Plotseling leek het alleen nog belangrijk om financieel het hoofd boven water te houden. In die zin zit ik zelf eigenlijk nog steeds achter het IJzeren Gordijn. Dat is geen waardeoordeel over het Westen, maar eerder zelfkritiek. De mentaliteit van het Oosten zit er nog steeds een beetje in bij mij.”

De mooiste passages uit ‘Neue Leben’ zijn die over Türmers gebroken schrijversdromen. In de jaren dat het einde van de DDR zich nog lang niet liet aankondigen, stelde Türmer zich ten doel om een meesterwerk te schrijven dat hem in een klap persona non grata zou maken bij de Oost-Duitse autoriteiten en hem tegelijkertijd in het Westen de status van gevierd dissident zou bezorgen. In zekere zin koesterde Türmer het moeilijke bestaan in de DDR, omdat dat rijk materiaal bood voor zijn schrijverschap. Op het moment dat de DDR begint te wankelen, verliest Türmers schrijverschap langzaam zijn bestaansreden.

“Türmer wilde zijn hele bewuste leven schrijver worden”, vertelt Schulze. “Maar met het ineenstorten van de DDR begint zijn dissidentengeweten zich plotseling op te lossen. Het schrijven glipt uit zijn handen.”

Ook Schulze zegt dergelijke schrijversworstelingen te hebben doorgemaakt. “In de herfst van 1989 heb ik tot drie keer toe geprobeerd om een roman te schrijven over de omwentelingen van die periode. Maar alles wat ik schreef kwam me voor als banaal. De hele situatie leek in ’89 zo vanzelfsprekend. Maar vanzelfsprekendheden maken helaas geen roman.”

Ingo Schulzes ‘Nieuwe levens’ ligt nu in de winkels.

Jonathan Witteman is medewerker van het Duitslandweb.