Land zonder leven

Met Emmerich klopt iets niet. Dat is de eerste observatie die Wolfgang Büscher maakt, op reis langs de grenzen van zijn land. Het is een veelbelovende observatie. Het stadje doet alsof het oud is, maar die “late-renaissancegevels” hebben ongeveer hetzelfde bouwjaar als de auteur, jaargang 1951. Hij krijgt prompt een associatie uit zijn kinderjaren, met het liedje 'Heißer Sand und ein verlorenes Land und ein Leben in Gefahr'. Ja hoor, we zijn in Duitsland. De oorlog heeft het oude Emmerich immers van de kaart geveegd.

En het nieuwe Emmerich? “Het rook er al naar Holland. Naar koffie en calvinisme.” De cafés hebben er kleedjes op de tafels en er hangen amper gordijnen voor de ramen, schrijft Büscher. Is dat Holland? In zijn hotelkamer in Gronau fantaseert de auteur over een vernielzuchtige Nederlandse rocker die zich in het interieur wel thuis zou voelen. Hij roept clichébeelden op van types die hasj en marihuana roken. Maar voor werkelijke ontmoetingen heeft de journalist nu geen tijd. 3500 kilometer Duits grensland slechten in drie maanden, het is niet niks.

Zoals de titel 'Deutschland, eine Reise' al doet vermoeden, reist Büscher vooral aan de Duitse kant van de grens. Soms glipt hij even de grens over naar een van de negen buurlanden, maar veel levert dat niet op. Wie een klassieke journalistieke zoektocht verwacht, wordt sowieso teleurgesteld. Büscher heeft zijn eigen, hoogstindividuele associaties te boek gesteld. In een meeslepende schrijfstijl verleidt hij de lezer tot meedenken over zíjn Duitsland. Denken ja, eerder dan kijken.

Büscher houdt erg van nevelen. Hij voert ze gretig op: “Ik zag niks van het eiland.” Over de Hanzestad Wismar schrijft hij dat de stad koud, helder en mooi was op een manier “die ik enkel uit oostelijke steden kende”. Hoe die schoonheid eruitziet, onthoudt hij de lezer. Het gaat hem om de leegte die hij waarneemt. In die leegte kan hij zijn eigen werkelijkheid projecteren. In de nevelen van de Oostzeekust ziet hij schrijver Gerhart Hauptmann en Stasi-agent Markus Wolf opdoemen, die er beiden een huis hadden. Verwacht van hem geen uitleg over wie zij zijn of hoe zij er leefden. Dat moet de lezer zelf maar uitzoeken.

De Duitse tragiek en de Duitse schuld zijn bij Büschers reis langs de grens nooit ver weg. Het liefste ziet hij schimmen uit de Tweede Wereldoorlog opdoemen in de nevel. In Peenemünde voelt hij zich dan ook thuis: hij kan er uitwijden over de tijd dat hier de V2-raket werd ontwikkeld. Maar wie leven er nu in dat Peenemünde, wat is er te zien? Het Duitsland van Büscher lijkt een land van dode zielen.

Het moment dat de lezer zich vragen gaat stellen, komt op een kwart of op de helft van het boek, maar dat moment komt gegarandeerd. Bijvoorbeeld wanneer Büscher niet ver van Peenemünde, wandelend in de nevelen van het strand, zichzelf opeens aan de Poolse kant van de grens terugvindt. Dan dringt de vraag zich op of de gerenommeerde journalist werkelijk niet wist wat hij deed en waar hij was. Of dat hij het beeld van de dolende ziel gewoon mooi vond.

Want zo kan Büscher zichzelf comfortabel in een quasi-naïeve hoofdrol plaatsen. De auteur is een man in de rijpe kracht van zijn leven. Hij durft veel, zo lezen we: de Rijn overzwemmen of bij heftig onweer naar het hoogste dek van een schip gaan, terwijl dat verboden is. Zijn boek stelt zijn ervaringen centraal. Het verraadt meer over hem dan over zijn land.

Het is een verstrekkende vraag, die zich bij het lezen van 'Deutschland, eine Reise' vaker opdringt: wat is hier waar? Het antwoord zegt iets over journalistieke geloofwaardigheid van Büschers onderneming. Misschien is het geportretteerde Duitsland zijn fantasieland. Het wordt namelijk bijeengehouden door een romantische aaneenschakeling van oeroude sagen en verhalen over vroeger. Mooie verhalen, goed verteld. Maar daarvoor had Büscher niet op reis langs de grens gehoeven. Waarvoor dan wel? De eigentijdse Duitser ontbreekt nagenoeg.

Misschien wilde Büscher fictie schrijven, maar durfde hij dat niet hardop te zeggen. Hij is immers de geroemde auteur van 'Berlin-Moskau – Eine Reise zu Fuß'. In dat boek reist hij door vreemd land. Daar worden zijn impressies door de naar exotiek hongerende lezer gretig voor waar aangenomen.

Maar hier reist Bücher door zijn eigen Duitsland, waarvan ook wij een beeld hebben. Misschien wilde de auteur, diep in zijn hart, een eigentijds antwoord geven op Heinrich Heines 'Deutschland. Ein Wintermärchen'. Ook Büscher reist immers door de winter. Maar hij heeft niet de heldere blik van de buitenstaander op zijn land kunnen ontwikkelen die Heine vanuit Parijs had. Büscher lijkt gevangen in zijn o zo Duitse, hoogmorele en op het verleden gerichte blikveld. Hij is daarin een kind van zijn tijd.

Misschien wilde Büscher oorspronkelijk in 'Deutschland, eine Reise' toch geen fictie schrijven. Maar werd hij bevangen door angsten voor het grote, onbekende land waarin hij woont. Voor de weerbarstige, meerduidige werkelijkheid van nu. Dat is een angst waaraan veel Duitsers lijden. Het Oost-Duitse Stralsund is bij Büscher bijvoorbeeld slechts de stad waar een veer vertrekt en het Poolse Szczecin (het voormalige Duitse Stettin) is niet meer dan een stad waar een trein vertrekt. Op die veer en in die trein zit Büscher.

Wolfgang Büscher is op zijn best als er geen mensen met grote geschiedenissen in de buurt zijn en hij ook zichzelf niet op de voorgrond plaatst. Hij had zich daar meer ruimte voor mogen gunnen.

Annemieke Hendriks is freelance journalist in Berlijn en Amsterdam. De afgelopen vijftien jaar bereisde ze Duitsland intensief, laatstelijk voor haar boek ‘Gespleten land – omzwervingen langs Oder en Neiße’.

Wolfgang Büscher leest op 9 november voor op het Goethe-Institut in Amsterdam. Op 10 november leest hij voor bij de Deutsche Bilbliothek in Den Haag.