Méér over Hitlers laatste dagen

door Jacco Pekelder

In Duitsland heeft deze film al veel aandacht geoogst en flink wat tongen losgemaakt. Volgens sommigen komt Hitler te menselijk over, wat af zou doen aan de veroordeling van zijn mensenverachtende bewind. De fictieve beelden van de verzwakte Führer staan inderdaad in schril contrast met het standaardbeeld van Hitler als een onmenselijke schurk. Hitler lijkt niet meer dan een zielig en ziek hoopje mens, ten prooi gevallen aan zijn eigen wanen.

Toch blijkt in de film ook dat in dit menselijke wrak nog steeds de hardvochtige nihilist schuilgaat die zo effectief de macht wist te veroveren. Het gemak waarmee hij jonge jongens en ouden van dagen opoffert in de slag om Berlijn spreekt boekdelen. Schokkend is ook de verachting en walging die hij voor het Duitse volk ondervindt. Nu volgens hem was gebleken dat de Duitsers niet hard genoeg waren om zijn oorlog voor hem te winnen, konden ze wat hem betreft naar de bliksem gaan. Dat dubbele beeld van mens en moordenaar maakt van het kijken naar de film een ongemakkelijke en verontrustende, maar ook spannende en leerzame ervaring.

Voor wie na het kijken rustig zijn eigen oordeel over de film wil vormen, is er het boek bij de film: Joachim Fest en Bernd Eichinger, ‘Der Untergang: das Filmbuch’. Het is een handzame en veelzijdige publicatie, met enkele historische illustraties en vele stills (foto’s uit de film). Het boek begint met een essay van de publicist Joachim Fest uit 2002, waaraan Bernd Eichinger de titel en de belangrijkste gegevens voor het scenario van ‘Der Untergang’ ontleende. Fest ontketende in de jaren ’70 een ware Hitler-hype met zijn (kritische) Führer-biografie, de eerste grote, wetenschappelijk verantwoorde levensbeschrijving in het Duitse taalgebied. Het is opmerkelijk dat hij nu al voor de tweede keer aanleiding heeft gegeven voor zoveel ophef rond de Führer.

Een andere belangrijke inspiratiebron vormden overigens de herinneringen van Traudl Junge, Hitlers secretaresse, getiteld ‘Bis zur letzten Stunde’, ook verschenen in 2002. Hoewel de film het verhaal van Hitlers laatste dagen vooral vanuit haar perspectief beschrijft, maken deze herinneringen geen deel uit van het filmboek.

Naast het historisch verantwoorde en boeiend, maar niet meeslepend, geschreven essay van Fest, biedt het filmboek natuurlijk ook het gehele draaiboek. Zin voor zin kan de lezer de film volgen, waarbij ook nog een enorme hoeveelheid stills de revue passeren. Sommige daarvan bieden dramatische beelden, zoals die van Hitlers woede-uitbarsting tegenover zijn generaals en, nog beklemmender, die van Goebbels die zijn vrouw doodschiet (volgens afspraak – daarna pleegt hij zelfmoord).

In combinatie met het opstel van Fest wordt op deze manier zeer duidelijk welke keuzes Eichinger heeft gemaakt om van Hitlers laatste dagen een te verfilmen verhaal te maken. De dramatisering, de enscenering dus, wordt erg transparant. De lezer wordt erdoor uitgenodigd met de makers van de film mee te denken over de vraag hoe je over Hitler een film kan en misschien moet maken.

Het boek sluit af met een aantal kortere artikelen. Allereerst een overzicht van Hitlers ‘filmcarrière’: dat wil zeggen een filmhistorische beschrijving van de belangrijkste pogingen om Hitler op het witte doek te vereeuwigen. Er blijken minstens honderd speelfilms aan de man te zijn gewijd, te beginnen met Charlie Chaplins ‘The great dictator’ (1940).

Zelfs ‘de laatste dagen’ zijn al enkele keren verfilmd, allereerst door de Oostenrijker G.W. Pabst in 1955. Diens ‘Der letzte Akt’, met als scenarist de beroemde auteur Erich Maria Remarque, deed het overal ter wereld goed, behalve in Duitsland, dat destijds nog niet aan een Hitler-film toe was. Deze film is ook nu nog het bekijken waard, wat niet geldt voor de abominabele Brits-Italiaanse film ‘Hitler – the last ten days’ uit 1973. Zelfs Hitler-vertolker Alec Guinness, toch een befaamd acteur, kon de film die maar blijft twijfelen tussen feit en farce niet redden. Eén filmer ging zelfs zo ver Hitler ná zijn dood op te voeren. In het zeven uur durende ‘cinematografische oratorium’ ‘Hitler, ein Film aus Deutschland’ (1977) laat regisseur en pamflettist Hans Jürgen Syberberg de Führer opstaan uit het graf van de door hem vereerde componist Richard Wagner!

Na dit filmoverzicht volgt een verslag van de opnamedagen in Sint Petersburg, waar de scènes van de slag om en in Berlijn zijn opgenomen. Ten slotte sluit het filmboek af met korte presentaties van de belangrijkste acteurs, onder anderen Bruno Ganz als Hitler, van de regisseur Oliver Hirschbiegel, van de reeds genoemde scenarist en producent Eichinger en van de auteur Fest. Voor een zeer schappelijke prijs van net meer dan een bioscoopkaartje (€ 10,90) krijgt de lezer daarmee een bijzonder compleet filmboek. Een aanrader voor wie nog even door wil denken over de verfilmbaarheid van die kleine korporaal met de grote wanen die zoveel dood en destructie over Europa heeft gebracht.

Jacco Pekelder is onderzoekscoördinator bij het Duitsland Instituut Amsterdam.

De film gaat op 4 november uit in de volgende bioscopen:
Amsterdam Pathe Tuschinski, Amsterdam Pathe de Munt, Amsterdam The Movies,   Rotterdam Pathe de Kuip, Rotterdam Cinerama, Den Haag Babylon, Utrecht Camera/Studio, Groningen Camera, Nijmegen Lux, Breda Chasse, Leiden Trianon, Maastricht Minerva, Arnhem Rembrandt, Eindhoven Rembrandt, Leeuwarden Cinema, Enschede Cinestar, Ede Cinemec, Tilburg Cinecitta, Den Bosch Verkadefabriek, Hilversum Filmtheater.

Tip: Op 14 januari 2005 vindt op het Duitsland Instituut Amsterdam een discussiebijeenkomst met filmbeelden plaats over de regisseur Hans Jürgen Syberberg, met een inleiding door dr. Guido Goossens.