(23 december 2002) Jana Hensel en Susanne Leinemann, twee jonge Duitse vrouwen met een verschillende achtergrond - Hensel werd in 1976 in Leipzig geboren, Leinemann groeide op in Bonn - maar met duidelijk iets gemeenschappelijks. Ze hebben beiden een boek geschreven, waarin ze herinneringen ophalen aan de jaren tachtig en negentig. Hensel en Leinemann gaan op zoek gaan naar hun eigen identiteit, en ook naar die van hun generatie in Oost- en in West-Duitsland.

(20 december 2002) Dezer dagen verscheen de Duitse bewerking van Jacco Pekelders proefschrift uit 1998 over de betrekkingen tussen Nederland en de DDR. Allereerst: het is een goed boek, want dat was 'Nederland en de DDR. Beeldvorming en betrekkingen 1949-1989' ook al. De Duitse versie heeft bovendien meer foto's, waaronder een fraaie op de voorkant: het Oost-Duitse staatshoofd Erich Honecker in Delft, onder een bord PATAT.

(22 november 2002) De DDR bestaat niet meer, maar de overblijfselen inspireren veel fotografen. Het verschijnen van 'De verdwenen staat. Sporen van de DDR' van Daniel Koning (Volkskrant) en 'Niemandsland: Berlijn zonder de Muur' van Kim Bouvy bij uitgeverij De Verbeelding zijn daar een bewijs van. Beide fotografen trachten, ieder op een heel eigen manier, de voormalige DDR vast te leggen.

De titel van de aangepaste, Duitse versie van 'Onbekende buren' van auteur Dik Linthout suggereert het gangbare cliché: 'Frau Antje en Herr Mustermann'. Aan de ene kant het opgewekt lachende meisje, dat reclame maakt voor boter, kaas, eieren en dergelijke. Schrandere handelsgeest. Aan de andere kant de Duitse man: gedisciplineerd, vol vertrouwen in de wet en hiërarchisch. Bureaucratische overheid.Zo makkelijk maakt de Nederlandse auteur Dik Linthout zich er echter niet vanaf. Hij vergelijkt gedrag, betrekkingen en wederzijdse perspectieven. Spreken van 'de' Nederlanders en 'de' Duitsers is meer dan gedurfd, want zij bestaan nou eenmaal niet. Toch probeert hij, na jarenlange observaties en op basis van een omvangrijke literatuur, het verschil tussen de beide buren te beschrijven.

Dit voorjaar verscheen de autobiografie van de Oost-Duitse schrijver Sascha Anderson, die bekendheid verwierf als één van de belangrijkste gangmakers van de literaire beweging Prenzlauer Berg, vernoemd naar de gelijknamige Berlijnse wijk. Wie ook maar iets van Oost-Duitse literatuur weet, zal enigszins verbaasd zijn geweest over de aankondiging van deze publicatie. De naam Anderson is namelijk verbonden met één van de meest gevoelige punten van de literatuur uit de DDR: de verbanden tussen literatuur en Staatssicherheitsdienst (Stasi) geheime dienst van de DDR.
 
Toen Wolf Biermann in 1991 tijdens een toespraak de "unbegabte Schwätzer Sascha Arschloch" ervan beschuldigde voor de Stasi te hebben gewerkt, opende hij een nieuw hoofdstuk in het debat over de DDR-literatuur. De discussie die na de politieke Wende in 1989 was ontstaan draaide om de vraag, welke waarde de literatuur uit de DDR eigenlijk had. Biermann steunde zijn - toen nog als absurd beschouwde - verdenking dat Sascha Anderson in dienst was geweest van de Stasi op onderzoek van zijn vriend Jürgen Fuchs. Fuchs op zijn beurt deed korte tijd later verslag in een reeks artikelen in Der Spiegel. Vervolgens werden steeds meer gevallen bekend van schrijvers die, meestal als zogenaamde IM (Inoffizielle Mitarbeiter), met de Stasi hadden samengewerkt.

Deze onthullingen waren olie op het vuur in het publieke debat. Samenwerken met de Stasi, ook al was het onder de druk van de politieke omstandigheden, werd door met name West-Duitsers als een uiterst zwaar, moreel verzaken beschouwd. Oost-Duitsers zagen het over het algemeen wat gedifferentieerder, maar de teneur was daar van gelijke strekking.

Het debat werd nog heftiger toen naar buiten kwam dat ook schrijvers als Heiner Müller en Christa Wolf, de boegbeelden van de autonome en 'moreel integere' literatuur uit de DDR, niet uitsluitend slachtoffers van de Stasi bleken te zijn. Overigens kwam snel naar voren dat de verdachtmakingen in deze gevallen overdreven waren. Tegelijkertijd werd hierdoor wel duidelijk dat het in de DDR voor schrijvers uitermate moeilijk was geweest zich aan de invloed van de veiligheidsdienst te onttrekken.
 
Anders dan Rainer Schedlinksi, de tweede IM in de Prenzlauer Berg-groep, heeft Anderson aanvankelijk zijn betrokkenheid bij de Stasi ontkend of gebagatelliseerd. Men kon daardoor de indruk krijgen dat hij zich niet bewust was van de consequenties van zijn infiltratie. Anderson, geboren in 1953, groeide op tussen Dresden en Weimar, in een omgeving waarin kunst en cultuur bij het dagelijks leven hoorden. Zijn vader was toneelspeler in Dresden en in het huis van zijn Joods-Russische grootouders aan het Frauenplan in Weimar - een naam die onherroepelijk met Goethe is verbonden - heerste de liberale een gecultiveerde geest van de welgestelde bourgeoisie. Anderson, toen nog Alexander, hecht in zijn boek grote betekenis aan deze feiten. Het versterkt de indruk dat de plaats en het gezelschap dat hij daar ontmoette belangrijk voor hem waren. Des te opvallender is de merkwaardige verstrengeling van kunst, cultuur en staatsdienst die ermee gepaard gaat: Anderson kwam er in aanraking met het beste (en door het officiële regime meestal wel verfoeide) wat de Russische cultuur van de afgelopen eeuw te bieden heeft.

In Duitsland zijn de verkiezingscampagnes in volle gang. Net als in andere Europese landen bepalen nationaal sentiment en het bijbehorende populisme de publieke discussie. In Duitsland - dat laat de recente 'antisemitismediscussie' en de kritiek op de liberaal-democratische FDP duidelijk zien - laat deze polemiek zich in politiek gematigde kringen echter moeilijk verkopen. Deze wordt door critici argwanend opgenomen en becommentarieerd, waarna direct een radicalisering van het debat plaatsvindt, wat niet altijd tot een heldere discussie leidt.

De teloorgang van de DDR bracht niet alleen nieuwe vrijheden maar liet ook een moreel vacuüm achter dat veel mensen niet zo snel wisten op te vullen. Jana Simon beschrijft in haar debut ‘Denn wir sind anders’ het verhaal van Felix S.

Sinds mensenheugenis wordt er over vergeten en herinneren gefilosofeerd. Vooral de wisselwerking tussen die twee mentale eigenschappen wekte steeds weer de belangstelling. De laatste tijd houdt ook de geschiedkunde zich niet alleen bezig met herinneren, maar eveneens met vergeten. En wanneer Friedrich Nietzsche (1844-1900) in 'Jenseits von Gut und Boese' het geheugen en de trots aan het woord laat - "Dat heb ik gedaan", zegt mijn geheugen. "Dat kan ik niet gedaan hebben", zegt mijn trots en blijft op dit standpunt staan. Tenslotte geeft het geheugen toe.1) - dan slaat hij daarmee de spijker op zijn kop.

Hofstedes klassieker Culture's Consequences biedt volgens Jörg H. Renner niet alleen nieuwe invalshoeken voor de discussie over globalisering maar met behulp van Hofstedes instrumenten kunnen zelfs de Duits-Nederlandse cultuurverschillen te lijf worden gegaan. Reden te meer om een keer een 'oud' standaardwerk centraal te stellen.

Wat als een schrijver zijn eigen personage dwingt over de toevalligheid van zijn bestaan na te denken? In het nieuwe boek van Günter Grass, Im Krebsgang, krijgt de journalist Paul Pokriefke de opdracht het vergeten ongeluk van het vluchtelingenschip Wilhelm Gustloff op te schrijven.